Дали гувернерот мисли дека Македонците се богати и глупави

Тврдењето на гувернерот Трајко Славески дека минималната плата во Македонија има поголема куповна моќ од платите во десет членки на Европската Унија, како и од минималците во Србија, Црна Гора и Албанија, има едно статистички оправдано поаѓалиште, но заклучокот е претеран, селективен и во делови веќе фактички неточен.

Не може само врз основа на една изјава да се докаже намера за манипулација. Но може прецизно да се утврди дека Славески користи еден ограничен показател како доказ за нешто што тој показател не го мери: вистинскиот животен стандард на работникот што прима минимална плата.

Славески во јуни 2025 година изјави дека со минималната плата во Македонија може да се купи повеќе отколку во Португалија, Грција, Кипар, Малта, Унгарија, Словачка, Чешка, Бугарија, Естонија и Латвија. Како практичен пример посочи дека во скопските населби можело да се испие еспресо за 50 денари. Дополнително тврдеше дека македонскиот минималец имал поголема куповна моќ и од минималните плати во Србија, Црна Гора и Албанија.

Точниот дел од неговата изјава е дека платите не треба да се споредуваат само според нивната номинална вредност во евра. Петстотини евра во држава со пониски цени навистина можат да купат повеќе отколку истиот износ во поскапа земја. Затоа Евростат го користи стандардот на куповна моќ, PPS, со кој платите се приспособуваат според просечното ниво на цените.

Но првата голема замена на тези е во тоа што Евростат не ја споредува сумата што работникот навистина ја добива на сметка. Минималните плати во оваа табела се прикажани во бруто-износ, пред да се одбијат персоналниот данок и придонесите. Кај Србија и Црна Гора, каде минималната плата се утврдува во нето-износ, Евростат пресметува теоретски бруто-износ за да ја направи споредбата. Показателот е методолошки валиден за споредување на трошокот за труд, но не е буквална мерка колку пари му остануваат на работникот за храна, кирија и сметки.

Со други зборови, формулацијата „со оваа плата може да се купи повеќе“ е поширока од она што го покажуваат податоците. За реалната куповна моќ на работникот треба да се споредуваат нето-платата, даночното оптоварување, социјалните трансфери, трошоците за домување и структурата на потрошувачката. Славески ги претставува бруто-платите коригирани со општ индекс на цените како да станува збор за расположливиот доход во паричникот.

Вториот проблем е самиот број на земји. Најблиската целосна споредба по неговата изјава, со податоци за јули 2025 година, покажува дека под Македонија според куповната моќ на минималната плата биле седум, а не десет членки на ЕУ: Малта, Унгарија, Словачка, Чешка, Бугарија, Латвија и Естонија. Португалија, Грција и Кипар, кои Славески ги вклучи во својата листа, не биле под Македонија во таа споредба.

Актуелните податоци за првиот квартал од 2026 година уште појасно ја побиваат тезата доколку таа денес се претставува како важечка. Македонската минимална плата е проценета на 1.069 единици куповна моќ. Србија е повисоко, со 1.105, а Македонија е само 11 единици, односно околу еден процент, над Црна Гора, која има 1.058. Албанија е значително пониско, со 708 единици.

Македонија денес не е пред десет членки на ЕУ, туку пред само четири: Естонија со 886, Латвија со 954, Чешка со 1.009 и Бугарија со 1.039 единици. Словачка со 1.080 и Малта со 1.085 веќе се над Македонија, додека Унгарија има 1.111, Кипар 1.173, Грција 1.194 и Португалија 1.234 единици.

Оттука, тврдењето дека минималната плата во Македонија има поголема куповна моќ од српската и од минималците во десет членки на ЕУ не е точно според актуелната табела на Евростат.

Третиот проблем е потрошувачката кошница врз која се пресметува паритетот. Евростат ги користи паритетите за вкупната финална потрошувачка на домаќинствата и опфаќа широк просек од повеќе од 2.000 производи и услуги. Во него влегуваат храна, облека, превоз, ресторани, хотели, електроника, услуги и други расходи на целото население. Тоа не е посебна кошница составена според потребите на работник што живее со минимална плата.

Работник со најниска плата троши многу поголем дел од приходот за храна, струја, греење, превоз и домување, а многу помалку за ресторани, рекреација и други услуги. Затоа општиот просек на цените може да покаже релативно евтина држава, додека трошоците што не можат да се избегнат и натаму го трошат речиси целиот доход на најсиромашните домаќинства.

Така се создава статистички парадокс. Ниските плати ги одржуваат евтини кафулињата, фризерските услуги, поправките и други трудоинтензивни услуги. Пониските цени потоа ја зголемуваат вредноста на минималната плата изразена во PPS. Но тоа не значи дека работникот станал побогат, туку дека живее во економија во која и неговиот труд и трудот на луѓето околу него се евтино платени.

Истото приспособување не важи подеднакво за секој производ. Увезените автомобили, горивото, електрониката, резервните делови, дел од лековите и патувањата во странство не поевтинуваат пропорционално со македонските плати. Ниту кредитот или киријата стануваат неважни затоа што кафето во една населба чини 50 денари. Податоците на Евростат покажуваат големи разлики меѓу одделните категории производи и услуги, што значи дека еден општ ценовен индекс не ја опишува еднакво добро положбата на сите домаќинства.

Најсилниот контрааргумент доаѓа од друг показател на Евростат, фактичката индивидуална потрошувачка по жител. Таа ги опфаќа производите и услугите што домаќинствата реално ги користат и Евростат ја смета за посоодветна мерка за материјалната благосостојба. Во последната целосна серија за 2024 година Македонија е на 48,9 проценти од европскиот просек. Србија е на 61,3 проценти, а Црна Гора на 59,2 проценти.

Тоа значи дека и покрај релативно ниските цени, реалното количество производи и услуги што се користат по жител во Македонија е значително помало отколку во Србија и Црна Гора. Токму затоа високото место на една изолирана табела за минималната плата не може да се претвори во доказ дека македонските работници живеат подобро.

Домашните бројки уште појасно ја покажуваат разликата меѓу статистичкиот PPS и секојдневниот живот. Минималната нето-плата во 2026 година изнесува 26.046 денари. Според методологијата на Сојузот на синдикатите, минималната потрошувачка кошница во април изнесувала 68.797 денари, а со изнајмен стан 84.172 денари. Само ставката за храна и пијалаци изнесувала 26.085 денари, односно 39 денари повеќе од цела минимална плата. За основната кошница се потребни околу 2,6 минимални плати, а со кирија повеќе од 3,2.

Славески премолчува и дека минималната плата треба да се споредува со медијалната, а не само со цените во други земји. Евростат одделно го следи односот меѓу минималната и медијалната бруто-плата, затоа што тој покажува каде се наоѓа најниската плата во домашната распределба на доходот. Две земји може да имаат слична минимална плата во PPS, но во едната минималецот да биде блиску до типичната плата, а во другата да биде далеку под неа.

Изоставени се и условите во кои живее работникот.

Сопственик на наследен стан во помал град и самохран родител што плаќа кирија во Скопје може да примаат иста минимална плата, но нивната реална куповна моќ е целосно различна. PPS е национален просек и не ја прикажува разликата меѓу Скопје и помалите места, меѓу сопственик и закупец, ниту меѓу самец и семејство со деца.

Фер е да се признае дека постојат сериозни економски аргументи против нагло и политички неодмерено зголемување на минималната плата. „Фајненс тинк“ пресметува дека од 2017 до 2024 година просечната плата номинално пораснала за 79,9 проценти, минималната за 88 проценти, а продуктивноста за 49,8 проценти. Преголемо зголемување без раст на продуктивноста може да создаде инфлациски притисок, проблеми за малите фирми и поттик за неформално вработување. Истовремено, институтот поддржува раст на минималната плата за да се зачува животниот стандард, но со темпо усогласено со економските основи.

Тоа е легитимна дебата, но не ја оправдува статистичката конструкција на Славески. Прашањето дали минималната плата треба да се зголеми не може да се реши со рангирање според еден бруто-показател. Потребни се податоци за нето-доходот, медијалната плата, продуктивноста, сиромаштијата, домувањето, потрошувачката и бројот на работници концентрирани околу минималецот.

Актуелните бројки се конкретни: Македонија според куповната моќ на минималната плата е зад Србија, само околу еден процент пред Црна Гора и пред четири, а не пред десет членки на ЕУ. Истовремено, една нето-минимална плата не го покрива ниту делот за храна и пијалаци од синдикалната кошница. Токму овие податоци ги нема во оптимистичката интерпретација на гувернерот.