Skip to content
САД, Данска и Гренланд се пред договор што значително ќе го прошири американското воено и безбедносно присуство на најголемиот остров во светот, без промена на неговиот суверенитет. Договорот треба да биде потпишан следната недела во Њујорк, а потоа да помине низ потребните парламентарни процедури.
Американскиот претседател Доналд Трамп го претстави договорот како трајно решение на американските безбедносни барања за Гренланд. Според неговото толкување, Вашингтон ќе има долгорочна можност да го зголемува военото присуство, да користи бази и воздушен простор и да спречува американски противници да воспостават воено присуство или чувствителни инвестиции на островот.
Но Копенхаген и Нук поинаку го формулираат договорот.
Данската премиерка Мете Фредериксен нагласи дека тој го признава суверенитетот и територијалниот интегритет на Кралството Данска, како и правото на жителите на Гренланд сами да одлучуваат за својата иднина. Премиерот на Гренланд Јенс-Фредерик Нилсен оцени дека договорот треба да ја засили безбедноста на островот и неговата позиција во западната безбедносна соработка.
Тоа е значајна промена во односите по повеќемесечните тензии предизвикани од барањата на Трамп САД да го преземат или контролираат Гренланд. Данска и властите во Нук повеќепати порачаа дека островот не е на продажба и дека за неговата иднина можат да одлучуваат само неговите жители.
Новиот договор практично го поместува спорот од прашањето „кому му припаѓа Гренланд“ кон прашањето „кој ќе ја гарантира неговата безбедност“.
Според Reuters, договорената рамка предвидува трајни американски права за пристап, базирање и прелети. Земјите надвор од НАТО би биле спречени да воспоставуваат воени бази, а чувствителни инвестиции би биле предмет на дополнителни безбедносни ограничувања. Деталите за евентуална изградба на нови американски бази сè уште не се објавени.
САД и досега имаат широки воени права на островот врз основа на договор од 1951 година. Денес Вашингтон ја користи вселенската база Питуфик, најсеверната американска воена инсталација, важна за рано предупредување од ракети, ракетна одбрана и следење активности во вселената. Во екот на Студената војна американското присуство на Гренланд било многу поголемо, со повеќе бази и илјадници војници.
Гренланд во последните години повторно станува една од клучните точки на геополитичката карта поради отворањето на арктичките поморски правци, военото значење на регионот и резервите на критични минерали.
Американската администрација како главни ризици ги посочува Русија и Кина. Новиот договор треба да гарантира дека држави надвор од НАТО нема да можат да воспостават воена инфраструктура или да преземат чувствителни стратешки инвестиции без согласност на западните партнери.
Паралелно расте и европскиот интерес. Европската комисија неодамна најави партнерство од 200 милиони евра со Гренланд, а во предлогот за европскиот буџет за периодот 2028-2034 се предвидуваат околу 530 милиони евра за островот, токму во услови на неговото растечко стратешко значење.
Сепак, договорот сè уште не е во сила. Официјалното соопштение на данската влада вели дека трите страни очекуваат да го потпишат следната недела на маргините на Генералното собрание на ОН, по што ќе следуваат националните парламентарни процедури.
По повеќе од една година закани, дипломатски судири и разговори за американско преземање на островот, компромисот засега изгледа поинаку: Гренланд останува во рамките на Кралството Данска и го задржува правото на самоопределување, додека САД добиваат поширока и долгорочна улога во неговата одбрана.
