Skip to content
Во Македонија во 2023 година биле собрани 6.758 тони отпадна електрична и електронска опрема, додека на пазарот биле пуштени повеќе од 18.500 тони нови уреди. Последните официјални податоци се однесуваат на 2023 година, а Министерството за животна средина предупредува дека евиденцијата не ги опфаќа нужно сите количини. За граѓаните постои начин старите уреди да ги предадат преку системот за собирање, наместо да ги фрлат во обичниот отпад или да ги чуваат со години.
Речиси секое домаќинство има неколку стари телефони, полначи, кабли, лаптопи или други електрични уреди што веќе не ги користи. Дел од нив остануваат во фиоки со години, други се предаваат на неформални собирачи, а некои завршуваат во контејнерите за комунален отпад.
Но стариот телефон не е обично ѓубре. Електронските уреди содржат материјали што можат повторно да се искористат, но и компоненти што бараат соодветно ракување. Кога се фрлаат несоодветно, постои ризик од загадување, а се губат и суровини што можат да се вратат во производството.
Новите податоци на Евростат, објавени на 14 октомври, повторно го отворија прашањето колку електронски отпад навистина се собира и што се случува со него откако ќе престане да биде корисен за сопственикот.
Македонија: повеќе од 18.500 тони опрема на пазарот
Според податоците објавени од Министерството за животна средина и просторно планирање, во Македонија во 2023 година биле пуштени на пазарот 18.527,53 тони електрична и електронска опрема. Во истата година биле собрани 6.758,37 тони отпадна опрема, додека 5.689,41 тони биле рециклирани, подготвени за повторна употреба или преработени.
Овие бројки покажуваат дека постои организиран систем за собирање и обработка на електронскиот отпад, но и дека не е доволно да се следи само колку нови уреди се продаваат. Важно е колкав дел од нив, откако ќе го завршат својот работен век, се враќаат во соодветниот систем за управување со отпад.
Министерството посочува дека официјалните податоци се засноваат на годишните извештаи на производителите и колективните постапувачи. Во евиденцијата може да недостигаат количини со кои постапуваат самостојни оператори, а во известувањето постојат и методолошки недоследности.
Затоа не може едноставно да се заклучи дека разликата меѓу количината на нова опрема и собраниот отпад завршила во депониите или во домовите. Дел од уредите сè уште се користат, дел се складираат, а за друг дел нема целосни податоци за нивното понатамошно движење.
Сепак, разликата е доволна причина да се постави прашањето дали собирањето и информирањето на граѓаните се доволно развиени за да го следат растот на потрошувачката на електроника.
Европа собира 12,3 килограми по жител
Евростат објави дека во Европската Унија во 2024 година биле собрани просечно 12,3 килограми отпадна електрична и електронска опрема по жител. Во истата година на пазарот биле пуштени 32,4 килограми нова опрема по жител.
Во периодот од 2015 до 2024 година количината на нова опрема пуштена на пазарот во ЕУ пораснала за 79 проценти, од 18,1 на 32,4 килограми по жител. Собирањето на отпадот исто така се зголемило, но побавно – од 7,3 на 12,3 килограми по жител.
Меѓу земјите со најголемо собранo количество во 2024 година биле Бугарија со 18,9 килограми по жител, Чешка со 17,8 и Франција со 17,7 килограми. Најниски количества биле забележани во Кипар, Португалија и Малта.
Евростат предупредува дека разликата меѓу новата опрема и собраниот отпад може да се должи на повеќе причини: уредите сè уште се користат, се чуваат во домаќинствата или завршуваат во неформални и недоволно контролирани канали за третман.
Европските бројки не треба директно да се споредуваат со македонските податоци без усогласување на методологијата и периодот. Тие, сепак, го покажуваат поширокиот проблем: продажбата на електроника расте побрзо од количината што се враќа во системите за собирање.
Каде може да го предадете стариот уред?
За граѓаните во Македонија постои практичен начин да проверат како да постапат со стара електроника. Еден од колективните постапувачи е „Елколект“, кој на својата веб-страница објавува информации за собирањето отпадна електрична и електронска опрема.
На страницата на „Елколект“ е објавена зелена линија за пријавување електронски отпад: 071 263 500. Граѓаните можат да се јават за да проверат како да го предадат уредот и дали може да се организира негово преземање.
Дополнителни информации се достапни на официјалната веб-страница на Елколект, вклучително и страницата за собирање отпад и информациите за општините.
Важно е да се провери конкретната локација и начинот на предавање пред да се тргне со отпадот, бидејќи не секоја локација прима секаков вид уреди, а условите за преземање можат да зависат и од количината.
Според објавените законски обврски, општините треба да организираат одделно собирање на отпадната опрема од домаќинствата и да определат собирни пунктови каде граѓаните ќе можат бесплатно да ја предадат. Предвидено е најмалку едно собирно место на ниво на општина, односно по едно на 30.000 жители. Општините имаат и обврска да ја информираат јавноста за адресите на овие места.
Тоа е важна обврска, бидејќи системот не може да функционира ако граѓаните не знаат каде да одат. Во практика, предавањето треба да биде едноставно, достапно и јасно објаснето за секоја општина.
Што да направите пред да го предадете телефонот или лаптопот?
Ако уредот сè уште работи, прво проверете дали може да се поправи, продаде или донира за повторна употреба. Продолжувањето на работниот век на исправниот уред може да биде подобра опција од негово предвремено претворање во отпад.
Ако веќе не е за употреба, не го фрлајте во обичен контејнер. Проверете кај колективен постапувач или кај општината каде може да се предаде.
Пред да го предадете мобилниот телефон или компјутерот, избришете ги личните податоци, одјавете ги корисничките сметки и, ако е можно, направете враќање на фабричките поставки. Одделните батерии не треба да се вадат на сила ако уредот не е дизајниран за тоа. Ако батеријата е надуена, оштетена или прегрева, не ја дупчете и не ја фрлајте во обичниот отпад, туку побарајте упатство за безбедно предавање.
Полначите, каблите, тастатурите и другите мали електрични додатоци исто така не треба автоматски да завршат во комуналниот отпад. Прашајте го операторот дали ги прима заедно со главниот уред.
Телевизорите, фрижидерите, машините за перење и другите големи апарати бараат поинаква организација од малите уреди, особено кога е потребен транспорт. За нив е најдобро однапред да се договори преземањето со овластен собирач или да се проверат условите кај продавачот и општината.
Од фиоката до рециклирањето
Според информациите на „Елколект“, собраната електрична и електронска опрема прво се сортира и расклопува, а потоа се предава на лиценцирани рециклатори. На тој начин се одвојуваат материјалите што можат да се искористат повторно и се овозможува соодветно постапување со компонентите што бараат посебен третман.
Но за да стигне до таа фаза, уредот најпрво мора да биде предаден во организираниот систем. Ако со години остане во фиока, не може да се искористи како суровина. Ако заврши во обичниот отпад, се губи контролата врз неговото понатамошно движење.
Електронскиот отпад е проблем што започнува со навиките на потрошувачите, но не може да се реши само со нивната добра волја. Потребни се достапни собирни места, редовно информирање, отчетни оператори и податоци што ќе покажат колкав дел од опремата навистина се собира и преработува.
Старите телефони и лаптопи не исчезнуваат кога ќе купиме нови. Прашањето е дали ќе останат заборавени во фиоките или ќе добијат пат до повторна употреба и рециклирање.
