Skip to content
Инфлацијата во Македонија во септември мируваше на месечно ниво, но поскапувањето на увезените нафтени производи и растот на цените на храната покажуваат дека притисокот врз семејните буџети не е завршен. Во исто време, инфлацијата во еврозоната се забрза на 3,8 проценти. Европските бројки не се директна прогноза за Македонија, но домашните податоци покажуваат зошто цените на енергенсите и трошоците на производителите ќе бидат важни во наредните месеци.
На прв поглед, септемвриската инфлација во Македонија носи добра вест: според Државниот завод за статистика, индексот на трошоците на животот останал на исто ниво во однос на август. Но ова не значи дека животот поевтинел. На годишно ниво, цените во септември биле повисоки за 2,7 проценти, а некои категории производи и услуги продолжиле да поскапуваат.
Во истиот месец цените на храната и безалкохолните пијалаци пораснале за 0,5 проценти во однос на август, а трошоците во категоријата домување, вода, електрична енергија, гас и други горива за 0,2 проценти. Облеката и обувките поскапеле за 0,3 проценти, а цените на услугите за образование за 0,4 проценти.
Од друга страна, во групата транспорт бил забележан месечен пад од 3,4 проценти. Тоа покажува дека движењата на цените не се еднонасочни: додека одредени трошоци се намалуваат, други продолжуваат да растат.
За домаќинствата, меѓутоа, најважно не е само дали вкупниот индекс во еден месец се поместил нагоре или надолу. Важно е кои производи и услуги поскапуваат, колкав дел од семејниот буџет зафаќаат и дали приходите можат да го следат растот на трошоците.
Увозните цени на нафтените производи се предупредувачки сигнал
Еден од најважните свежи домашни показатели доаѓа од статистиката за увозните цени. Според Државниот завод за статистика, увозните цени на производите од одделот кокс и рафинирани нафтени производи во август 2026 година биле повисоки за 17,2 проценти во однос на јули.
Овој скок не треба автоматски да се изедначува со поскапување на бензинот и дизелот на бензинските пумпи за истиот процент. Увозните цени се само еден дел од формирањето на малопродажната цена, во која влијаат и светските берзански цени, курсните движења, транспортот, даноците и акцизите, како и регулаторните одлуки.
Сепак, податокот е важен затоа што поскапите нафтени производи можат да ги зголемат трошоците на фирмите што зависат од транспорт, земјоделска механизација, достава и производство. Доколку повисоките трошоци се задржат, дел од компаниите може да се обидат да ги пренесат врз крајните цени.
Тоа е каналот преку кој енергетскиот шок може да се прошири надвор од бензинските пумпи – во цените на храната, услугите и производите што секојдневно ги купуваат граѓаните. Но дали и колку ќе се случи тоа ќе зависи од траењето на поскапувањето, конкуренцијата, домашната побарувачка и можноста на компаниите да ги апсорбираат повисоките трошоци.
Што се случува во Европа?
На 16 октомври Евростат ја објави целосната процена за септември: годишната инфлација во еврозоната достигнала 3,8 проценти, наспроти 3,2 проценти во август. Истото ниво од 3,8 проценти е забележано и за Европската Унија.
Енергијата имала најголем поединечен придонес во годишната инфлација во еврозоната, со 1,71 процентен поен. Следуваат услугите со 1,52 процентни поени, неенергетските индустриски производи со 0,29 и храната, алкохолот и тутунот со 0,25 процентни поени.
Енергетскиот притисок се засилил и на годишно ниво: цените на енергијата во еврозоната биле повисоки за 18,8 проценти во септември, наспроти 14,3 проценти во август.
Овие бројки покажуваат дека поскапувањето на енергијата повторно станува значаен двигател на европската инфлација. Но Македонија не е дел од еврозоната и нејзината инфлација не се пресметува со истиот индекс како европскиот хармонизиран индекс на потрошувачки цени. Затоа не е правилно европските 3,8 проценти директно да се споредуваат со домашните 2,7 проценти без да се земат предвид различните методологии.
Поважно е да се следи како движењата на светските енергетски пазари се пренесуваат врз домашните увозни цени, регулираните цени на горивата, производствените трошоци и на крајот врз цените што ги плаќаат потрошувачите.
Горивата се само првата алка
Во Македонија, цените на нафтените деривати се следат и преку одлуките на Регулаторната комисија за енергетика. Најновата одлука пред објавувањето на оваа анализа е од 13 октомври, што овозможува да се следи како регулаторот реагира на промените во пресметковните параметри.
Но за граѓаните влијанието на енергетските цени не завршува со сумата на сметката на бензинската пумпа. Транспортот е дел од трошоците за носење земјоделски производи до пазарите, снабдување на продавниците, дистрибуција на стока и функционирање на голем број услуги.
Ако поскапувањето на горивата се задржи, притисокот може да се појави со задоцнување и во други категории. Тоа не значи дека секое зголемување на увозните цени задолжително ќе биде пренесено врз потрошувачите, ниту дека сите производи ќе поскапат истовремено. Но токму затоа е важно да се следат повеќе показатели, а не само цената на горивата во една недела.
Дополнителен сигнал доаѓа од земјоделството. Според најновите податоци на Државниот завод за статистика, во септември 2026 година цените на земјоделските инпути биле повисоки за 8,8 проценти во однос на истиот месец лани, додека цените на земјоделските производи, односно аутпутот, биле повисоки за 2,3 проценти.
Ова не докажува дека поскапувањето на горивата е единствената причина за растот на земјоделските трошоци. Но укажува дека производителите се соочуваат со раст на трошоците што е побрз од растот на цените по кои ги продаваат производите. Ако таквата разлика продолжи, може да ја намали нивната заработка или да создаде дополнителен притисок за корекција на цените.
Електричната енергија и зимските сметки
За домаќинствата важен е и трендот кај електричната енергија. Според Државниот завод за статистика, просечната цена на електричната енергија за домаќинствата во првото полугодие од 2026 година била повисока за 1,3 проценти во споредба со второто полугодие од 2025 година.
Тоа е посебен показател од месечната инфлација и не треба да се толкува како автоматска најава за ново поскапување. Но, со почетокот на грејната сезона, потрошувачката на енергија и висината на сметките повторно стануваат важен дел од семејните буџети.
За да се процени вистинскиот товар врз граѓаните, не е доволно да се следи само цената по киловат-час. Потребни се и податоци за потрошувачката, структурата на тарифите, трошоците за греење и уделот на енергијата во вкупните расходи на домаќинствата. Особено е важно да се следи како овие трошоци влијаат врз семејствата со ниски приходи, кои имаат помал простор да ги апсорбираат сезонските поскапувања.
Кои показатели треба да ги следиме во наредните месеци?
Септемвриските податоци не покажуваат нов општ скок на домашната инфлација во еден месец. Но комбинацијата од поскапени увозни нафтени производи, повисоки трошоци во земјоделството и забрзување на европската инфлација е причина да се следи дали притисокот ќе се пренесе врз домашните цени.
За да се утврди дали се создава нов инфлациски бран, потребни се најмалку четири групи показатели: месечната и годишната инфлација во Македонија; увозните цени на нафтените производи и другите енергетски инпути; одлуките на Регулаторната комисија за цените на горивата и енергијата; и движењата на цените на храната и земјоделските производи.
Исто толку важно е да се следи колку брзо се менуваат цените во продавниците во споредба со трошоците на производителите и трговците. Ако трошоците растат, а малопродажните цени остануваат стабилни, тоа може да значи дека компаниите привремено го преземаат товарот. Ако поскапувањето се пренесе врз купувачите, последиците ќе се почувствуваат во реалната куповна моќ.
Засега нема доволно основа да се тврди дека европската инфлација автоматски ќе предизвика ново поскапување во Македонија. Но домашните податоци покажуваат дека ризикот не е само европска тема: растот на увозните цени и трошоците на производителите се конкретни сигнали што треба внимателно да се следат.
За граѓаните, конечната мерка нема да биде процентот објавен во статистичкиот извештај, туку колку пари ќе им останат по плаќањето на храната, сметките, превозот и другите основни потреби.
