Skip to content
Падот на Александар Вучиќ ја менува положбата на Христијан Мицкоски многу повеќе отколку што македонската власт сака да признае. По заминувањето на Александар Вучиќ во релативно краток период по Виктор Орбан, ВМРО-ДПМНЕ останува без уште еден политички сојузник. Кредитите, медиумската сопственост, банкарството и енергетските бизниси создадоа доволно допирни точки за промените во Будимпешта и Белград да станат сериозно домашно прашање, на кое многу бргу доколку навистина имаме независно обвинителство ќе треба да се отворат сериозни постапки ако навистина целиме да бидеме функционална држава.
Анализа на Леон БАКРАЧЕСКИ
Најнепријатниот дел за власта во Скопје допрва може да следува. Новите власти и истражните органи во соседството имаат пристап до документацијата на претходните управи, државните банки и јавните компании. Договорите што вчера се бранеа со политичкото пријателство утре можат да се читаат преку потписите, одлуките за финансирање и вистинските корисници на парите.
За Македонија, затоа, клучното прашање е колку од таа соработка била во јавен интерес, а колку им служела на политичките и деловните кругови што ја организирале. Првите постапки во Унгарија и случајот со Алта банка покажуваат зошто одговорот повеќе не може да се одложува.
Врската на ВМРО-ДПМНЕ со Орбан има долга политичка историја. Унгарија му даде азил на Никола Груевски во 2018 година, кога Македонија ја бараше неговата екстрадиција. Со тоа Будимпешта стана засолниште за поранешниот македонски премиер и симбол на политичката заштита што Орбан беше подготвен да ја обезбеди за својот сојузник.
Мицкоски го продолжи партнерството и како премиер. На средбата со Орбан во март годинава зборуваше за заеднички вредности, меѓусебна почит и стратешка соработка. Со српската СНС, пак, самиот ги опиша односите како односи меѓу сестрински партии. По изборите во Србија изјави дека со победничката листа имал протоколарен разговор и дека очекува продолжување на добрососедската соработка.
Овие јавни настапи ја потврдуваат политичката блискост. Но обемот на финансиските и деловните врски бара многу посериозно објаснување од вообичаената формула за пријателски држави. Пријателството меѓу премиери не е замена за проверка на инвеститори, транспарентни договори и независни регулатори.
Токму тука почнува проблемот за македонската власт.
Унгарскиот кредит, кој Мицкоски го претставуваше како голем економски успех, веќе е предмет на официјална постапка во земјата што го одобрила. Петер Маѓар во јули најави пријави за четири финансиски зделки на државната Ексимбанка, по проверките на нејзиното работење.
На официјалната страница на унгарската влада меѓу пријавените случаи е наведен и државниот кредит за Македонија. Во регистарот стои дека пријавата е поднесена на 23 јули, а истрагата е наредена на 30 јули 2026 година. Наведени се рок од 15 години, тригодишен грејс-период и целосна државна гаранција, со забелешка за финансирање без соодветна премија за ризик.
Во посебното соопштение од 24 јули унгарската влада ја образложува својата пријава. За двата заема наведува вкупно 360 милијарди форинти и камата од 3,25 проценти. Според нејзината пресметка, каматното израмнување го оптоварува унгарскиот буџет со повеќе од 90 милијарди форинти. Тврди и дека целосната гаранција била преземена и покрај проценетиот ризик, а одобрувањето било засновано врз поединечна одлука на претходната влада. Пријавите се против непознат сторител.
Ова е значително посериозно од политичка препирка меѓу Маѓар и Орбан. Македонскиот кредит се појавува во официјална документација за можни неправилности со унгарски јавни средства. Постапката допрва треба да утврди дали имало кривично дело и кој е одговорен, но нејзиното постоење веќе ја руши удобната претстава дека за договорот нема што повеќе да се прашува.
Мицкоски изјави дека не се плаши од истрагата, дека кредитот бил одобрен од владите и парламентите и дека средствата се користеле транспарентно. Нешто многу слично слушнавме од Александар Вучиќ пред некој ден, кога рече, не сум потпишувал јас ништо, не се плашам.
Тоа објаснување покрива само дел од прашањата. Начинот на кој Македонија ги троши средствата и начинот на кој Унгарија ги одобрила се две различни работи. Дури и уредно потрошен кредит може да биде предмет на проверка поради условите под кои е доделен, преземените гаранции или политичкото влијание врз одлуката, всушност тоа е суштината на корупцијата и влијанието.
Македонската влада треба да покаже што точно преговарала, какви обврски презела и дали постоеле дополнителни договори или поврзани деловни очекувања. Засега нема основа да се прогласуваат за докажани приказните за тајни провизии. Има доволно основа да се бара целосната документација. Нејзиното објавување би било многу поубедлив одговор од уверувањето на премиерот дека нема од што да се плаши.
Медиумските врски, пак, имаат документирана историја што почнува пред овој кредит.
Истражувањето на ОЦЦРП за унгарското ширење на Балканот покажа како Петер Шац и Агнеш Адамик, поранешни раководни лица во унгарската јавна телевизија, преку компании основани во Македонија стекнувале контролни удели во фирми со повеќе домашни медиуми. Редакциите имале долгогодишна наклонетост кон ВМРО-ДПМНЕ. Преку сопственичките преземања, капитал поврзан со унгарската провладина медиумска средина добил влијание врз македонското информирање.
Во друго истражување, ОЦЦРП, ИРЛ, „Директ36“ и „Оштро“ документираа повеќе од 3,2 милиони евра префрлени од словенечка компанија на Шац кон две негови медиумски компании во Македонија. Парите биле прикажувани како плаќања за реклами за маслиново масло и ситни производи, за кои истражувачите не нашле уверливо пазарно присуство во земјава. Биле разгледани договори, фактури и извештај на Финансиската полиција со сомневања за трансакциите. Истражувањето не утврдило доказ за првичното потекло на парите од унгарскиот државен буџет.
Значењето на овие наоди е во механизмот. Медиум може формално да живее од реклами, а економската оправданост на тие реклами да биде спорна. Во таков случај мора да се провери дали се купувала реална услуга или се обезбедувале средства за одржување политички корисна редакција.
Овие стари наоди не се пресуда за денешното работење на сите споменати медиуми. Тие се причина институциите да покажат што утврдиле по пријавите и дали сомнителните финансиски текови добиле правна разрешница. Политичката смена во Унгарија создава можност да се провери и делот од приказната што македонските истражители можеби не можеле да го видат од Скопје.
Паралелно се отвори прашањето за српското медиумско влијание.
Венко Филипче во повеќе настапи ги поврзува влезот на српски медиуми, односите меѓу СНС и ВМРО-ДПМНЕ и случајот Алта банка. На прес-конференцијата на 31 октомври побара објаснувања за „Арена“ и „Еуроњуз“, нивниот статус и процената на ризиците при влезот на банката. Неговите тврдења за единствена криминална мрежа се политички обвинувања што треба институционално да се проверат.
Сопственичката поврзаност во српскиот медиумски сектор, сепак, може да се следи и без партиските изјави. Во сопствените извештаи на „Телеком Србија“ се опишани „Арена ченелс груп“, регионалните спортски права и емитувањето на „Еуроњуз Србија“. Тоа покажува како телекомуникациска групација истовремено располага со дистрибутивна инфраструктура и со медиумски содржини на повеќе пазари.
За третманот на каналите „Арена М1“, „М2“ и „М3 Премиум“, АВМУ ги отфрли обвинувањата за незаконско постапување. Регулаторот соопшти дека ги третира како странски сервиси за реемитување бидејќи изворниот сигнал е надвор од Македонија, повикувајќи се на прибавената документација.
Останува поширокото прашање за концентрацијата на влијанието. Кој го финансира работењето, кој ги носи уредувачките одлуки и дали деловните односи со државата создаваат зависност? Законитоста на реемитувањето треба да биде проверлива, а финансиската и уредувачката независност мора да можат јавно да се оценуваат.
Со Алта банка, последиците од регионалните врски веќе ги почувствуваа и граѓаните.
Народната банка на Србија на 30 октомври ѝ ја одзеде дозволата на Алта банка Белград, наведувајќи значително влошување на финансиската состојба и ризици за ликвидноста и интересите на депонентите. На 2 ноември беше соопштено приведувањето на Давор Мацура и уште две лица поради сомневање за незаконско изнесување 45 милијарди динари од трезорот. Станува збор за сомнение во кривична постапка, а не за правосилно утврдена вина.
Во Македонија, на 1 ноември беше воведена привремена администрација во Алта банка Битола. Според информациите објавени денеска, тројцата администратори треба во рок од 21 ден да ја утврдат целосната состојба и да достават извештај до Народната банка. Славески потврди и дека сопственикот од Белград е известен да ги понуди акциите на продажба. Привремената администрација не значи дека на македонската банка ѝ е одземена дозволата или дека таа е во стечај.
Но воведувањето заштитна мерка не го затвора прашањето за претходниот надзор. Славески ја брани согласноста за преземањето со тримесечните проверки, комуникацијата со странски регулатори и учеството на повеќе супервизорски служби. Тој изјави дека зад одлуката стојат триесет потписи и дека лично е подготвен да ја брани.
Токму затоа јавноста има право да добие прецизна хронологија. Што било проверено при влезот на сопственикот? Какви информации пристигнувале потоа? Кога биле забележани првите ризици и кои мерки следувале?
Јавно достапните неревидирани извештаи на битолската банка покажуваа загуба уште за првиот квартал, а потоа и за првите девет месеци годинава. Загубата сама по себе не докажува неликвидност или криминал. Таа, сепак, бара регулаторот да објасни како ги оценувал резултатите, сопственичките ризици и изложеноста кон групацијата.
За ВМРО-ДПМНЕ најтешкиот политички тест е дали ќе дозволи оваа проверка да се спроведе без заштита на луѓе и одлуки. Македонскиот дел од случајот мора да се утврдува преку трансакциите, поврзаните лица и надзорните документи. Износот што се истражува во Србија не е доказ дека тие пари завршиле во Македонија. Истовремено, правната самостојност на домашната банка не ја ослободува Народната банка од обврската да ги следи ризиците од нејзиниот доминантен сопственик.
Енергетиката е уште една област во која политичката блискост бара особено внимателна проверка.
Професионалните врски на Сања Божиновска со „Руднап“ беа предмет на новинарски прашања уште при нејзиното стапување на функцијата. Радио Слободна Европа ги истражуваше компаниите, долговите и постапките поврзувани со нејзината деловна кариера, објавувајќи го и нејзиното негирање дека има криминал во работното минато. Во истото истражување е наведена и ослободителна одлука во предмет за царинска измама против „Руднап“ и негов управител.
Поранешната работа во приватна компанија не е доказ за злоупотреба на министерска функција. Сепак, кога опозицијата посочува конкретни компании, набавки и деловни посредници, институционалниот одговор треба да содржи проверка на сопственоста, договорите, можните судири на интереси и евентуалното изземање од одлучување.
И назначувањето на Душан Адамовиќ за почесен конзул е одлука за која Владата има сопствена одговорност. „Вистиномер“ уште во февруари укажа дека партиското повикување на предлогот од амбасадорот го премолчува решавачкиот факт дека почесните конзули ги именува Владата, на предлог на министерот. ВМРО-ДПМНЕ тогаш тврдеше дека Адамовиќ ги исполнувал критериумите.
Оттука, прашањето кој во Македонија треба да биде загрижен има многу конкретен одговор. Најнапред, сите што носеле одлуки за јавни пари и дозволи потпирајќи се врз политичка доверба, без доволна проверка. Потоа, оние што посредувале во зделки, примале средства со спорно образложение или користеле јавна функција за приватна корист, доколку тоа се утврди со документи.
Мицкоски должи политички отчет за партнерствата што ги промовирал. Славески и Народната банка должат стручно објаснување за проверките и надзорот. Министрите и раководителите на јавните компании должат проверливи податоци за договорите. Обвинителството треба да утврдува индивидуална кривична одговорност таму каде што доказите ќе ја покажат.
Падот на Орбан и Вучиќ создава можност тие прашања да се отворат од повеќе страни истовремено. Документи од една држава можат да објаснат трансакција во друга. Промена на управа може да отвори пристап до претходно недостапна деловна документација. Прекин на политичката заштита може да охрабри луѓе што досега молчеле.
Тоа е вистинскиот ризик за секоја клиентелистичка мрежа. Опстанокот ѝ зависи од способноста секоја институција да гледа само мал дел од целината, а политичките врски да го покриваат просторот меѓу нив.
Македонија сега има можност да ја побара целината. Владата на ВМРО-ДПМНЕ ќе покаже колку вредат нејзините ветувања за борба против корупцијата според тоа дали ќе ги отвори документите и ќе дозволи независни проверки. Одговорноста почнува со имињата, потписите и паричните текови. Граѓаните веќе предолго ја плаќаат цената на политички пријателства за кои дознаваат најмногу кога ќе се појави проблем.
