Skip to content
Еден од најзначајните моменти на промоцијата беше фактот што на корицата на грчкото издание на „Егејци“ јасно е наведено дека преводот е направен од македонски јазик.
Зоран БОЈАРОВСКИ
Има вечери кога една книга престанува да биде само книжевно дело и станува мост меѓу луѓе, генерации и историски искуства што предолго биле оддалечени едни од други. Таква вечер се случи на 11 ноември во срцето на Атина, во книжарницата „Ианос“, каде што македонската писателка Кица Колбе и нејзиниот издавач го претставија грчкото издание на романот „Егејци“. Настанот, кој самата авторка го нарече историски, ја надмина вообичаената рамка на книжевна промоција. Во просторијата се отвори разговор за прогонството, за наследената траума, за јазикот и за тешката, но неопходна храброст да се погледне сопственото минато без одбрана од вистината.
По 27 години од времето кога го напишала делото, Колбе го дочека моментот во кој приказната за судбината на нејзиното семејство и за искуството на егејските Македонци стана достапна и за грчките читатели. Книгата е преведена од македонски на грчки јазик од Александра Јоаниду, професорка и преведувачка, а издавач е „Агра“, на чие чело е Стелиос Пецопулос. За едни тоа беше книжевен настан, за други средба со историја што не ја познавале доволно, а за авторката – долгоочекуван миг на слушање и разбирање.
„Доаѓам во Грција со маслиново гранче за да понудам пријателство и мир“, им порача Колбе на присутните. Во таа реченица има многу повеќе од свечена порака. Има лична историја, болка што не се крие, но и свесна одлука таа болка да не се претвори во нова омраза. Има достоинство на писателка која не се откажува од своето потекло, а сепак верува дека книжевноста може да го отвори просторот за разговор таму каде што политиката со децении го стеснувала.
Кога македонскиот јазик стои на корицата во Атина
Еден од најзначајните моменти на промоцијата беше фактот што на корицата на грчкото издание јасно е наведено дека преводот е направен од македонски јазик. Тоа можеби звучи како нешто што би требало да биде само по себе разбирливо во светот на книжевноста, но во конкретниот историски и политички контекст на Грција не е без тежина.
Издавачот Пецопулос посочил дека неколку книжарници претходно ја одбиле книгата, барајќи јазикот да биде означен како „славомакедонски“, наместо македонски. Таквата промена не била направена. Јазикот останал именуван како македонски, а авторката им се обратила на присутните токму на својот мајчин јазик.
Во таа сцена се сретнаа книжевноста и достоинството на именувањето. Јазикот не е само техничка информација во библиографски податок. Тој е дел од личниот идентитет, од семејното паметење и од правото човек да ја раскаже сопствената приказна со сопствениот глас.
Историчарот Леонидас Ембирикос ѝ честитал на авторката, на преведувачката и на издавачот токму за тоа што македонскиот јазик е наведен на корицата, посочувајќи дека таквата практика не е нешто што во Грција се подразбира. Неговата реакција покажува дека значењето на настанот не се исцрпува со објавувањето на преводот. Важно е и под кои услови книгата влегува во новата културна средина, како е именувана и дали нејзиниот идентитет останува непроменет.
Тоа е една од причините поради кои оваа промоција заслужува да биде запаметена. Не затоа што еден настан сам по себе ги разрешува историските спорови, туку затоа што покажува дека е можно да се направи чекор напред без да се бара од авторката да се откаже од јазикот на кој го напишала своето дело.
„Егејци“ – семејното сеќавање како сведоштво за една колективна траума
„Егејци“ има автобиографски карактер. Во книгата Колбе се враќа кон селата од кои потекнуваат нејзините родители, кои биле принудени да ги напуштат за време на Граѓанската војна во Грција. Нивната судбина е поврзана со поширокото искуство на бегалството, разделените семејства и неможноста за враќање на луѓето што биле исклучени од репатријацијата поради условот „Грци по род“.
Но, силата на книгата не е само во тоа што раскажува за историски настани. Таа покажува како големите политички одлуки продолжуваат да живеат во најинтимните простори на човекот: во семејните разговори, во тишината на родителите, во копнежот по дом што никогаш повеќе не може да се посети и во спомените што ги наследуваат децата.
Колбе зборувала за траумата што ја понела од детството и за начинот на кој таа ја обликувала како писателка. Тоа е важен клуч за разбирање на „Егејци“: историјата не завршува кога престанува војната или кога се менуваат политичките околности. Таа продолжува да се пренесува меѓу генерациите, понекогаш преку раскажување, а понекогаш преку премолчување.
На промоцијата, историчарот Спирос Каравас посочил дека светот на Егејците останува недоволно познат во Грција. Самото појавување на книгата на грчки јазик, според него, отвора можност тој свет да биде запознаен од читателите што досега немале непосреден пристап до вакво сведоштво.
Антропологот Марика Ромбу-Левиди, пак, потсетила на последиците од условот за враќање на бегалците, според кој тие требало да бидат „Грци по род“. Таа говорела и за напуштените погранични села, за куќите што денес се урнатини и за времето што поминало без многумина од прогонетите повторно да ги видат своите домови.
Во тие приказни нема апстрактна историја. Има луѓе што изгубиле дом, јазик на секојдневието, блиски и можност да се вратат. Има генерации што ја наследиле последицата од одлуки што не ги донеле самите. Токму затоа нивното искуство заслужува да биде слушнато надвор од тесните национални рамки.
Историски настан не затоа што болката исчезнала, туку затоа што некој ја слушнал
Кица Колбе во разговорот за МИА оцени дека вечерта е историска затоа што во Атина се случило нешто што во многу делови од Европа одамна е дел од нормалниот демократски живот: соочување со минатото, емпатија кон жртвите и подготвеност за самокритика.
„Книгата не е политички спис, туку е едно сведоштво за траумата што има универзална и хуманистичка димензија“, порача авторката.
Оваа разлика е суштинска. Книжевното сведоштво не бара од читателот да заземе страна во денешна политичка расправа, ниту да прифати однапред зададена колективна вина. Тоа бара да се слушне човечкото искуство, да се разбере како настаните влијаеле врз животите и да се прифати дека историјата не може да се разбере целосно ако се раскажува само од една перспектива.
На промоцијата биле присутни Грци со различни лични и семејни врски со северниот дел на земјата, но и луѓе без непосредно потекло од егејскиот регион. Нивниот интерес за книгата е важен токму затоа што покажува дека темата може да излезе од кругот на оние што директно ја наследиле траумата и да стане предмет на пошироко општествено разбирање.
Тоа не значи дека една книжевна вечер може да ги реши историските несогласувања меѓу двете држави. Ниту дека еден превод автоматски ќе ги отстрани предрасудите. Но, настанот покажа дека постои простор за разговор во кој македонскиот јазик не е сокриен, семејното сеќавање не е замолчено, а грчката публика може да ја слушне приказната без таа однапред да биде сведена на политички памфлет.
Токму во тоа е историската тежина на вечерта во „Ианос“: не во декларативното помирување, туку во можноста да се направи првиот чекор кон вистинско слушање.
Песната што го затвори кругот на сеќавањето
Промоцијата траела повеќе од два часа, а на крајот завршила со македонска песна. Колбе зборувала и за „Бапчорките“, женската вокална група од Бапчор, во која пеела и нејзината мајка Лета Барџиева. Меѓу песните што ги споменала била и „Разболе ми се Калина“.
На крајот од вечерта, вокалистката Хриса Пападопулу отпеала дел од песната на македонски јазик, а потоа стиховите ги превела на грчки. Присутните реагирале со аплауз, а авторката била видливо трогната.
Во таа завршница се споија неколку нешта што ја прават оваа вечер посебна: семејното паметење, мајчиниот јазик, песната пренесувана меѓу генерациите и публиката што ја слушнала не само како фолклор, туку и како дел од човечка приказна.
Песната не ја избриша болката на минатото. Не ги врати изгубените домови, ниту го промени она што им се случило на семејствата. Но, во просторијата во центарот на Атина, таа стана знак дека едно искуство може да биде споделено, дека туѓото страдање може да биде разбрано и дека јазикот на едниот може да биде слушнат од другиот без да биде понижен или преименуван.
Можеби затоа токму оваа слика останува најсилниот симбол на вечерта: македонска песна во срцето на Атина, слушната од грчка публика и преведена за да може да биде разбрана. Не како гест што бара заборав, туку како гест што овозможува паметењето да стане заеднички човечки простор.
Кица Колбе и правото на сопствената приказна
Оваа посвета на Кица Колбе не е само признание за едно книжевно дело или за успехот на неговиот превод. Таа е признание за упорноста да се зачува сопствената приказна и таа да се понуди на другата страна без одмазднички тон, но и без откажување од вистината за сопственото искуство.
Во време кога политиката често ги користи историјата, идентитетот и јазикот како инструменти за мобилизација, Колбе избира потежок пат: сведочење, емпатија и културна размена. Нејзиниот гест со маслиновото гранче не е барање минатото да се заборави. Напротив, вистинското пријателство не може да се гради врз премолчување, туку врз можноста да се слушне и она што долго било непријатно за слушање.
Ако оваа вечер во Атина има историска димензија, тогаш таа е во отворањето на простор за нешто што на Балканот сè уште често недостига: подготвеност да се слушне приказната на другиот, да се прифати дека сопственото општество има тешки страници и дека признавањето на туѓата болка не ја одзема сопствената достоинственост. „Егејци“ во грчки превод не е само книга што преминала граница. Тоа е сведоштво што влегло во нова читателска средина без да го изгуби својот јазик, своето потекло и својата човечка порака. А Кица Колбе, со своето присуство во Атина, покажа дека културата може да направи нешто што политиката често не успева: да создаде простор во кој вистината не мора да биде закана, а сеќавањето може да стане почеток на разбирање.
