Skip to content
Премиерот Христијан Мицкоски отворено ги нападна приватните пензиски друштва, обвинувајќи ги дека не знаат да управуваат со парите на граѓаните и дека не обезбедуваат доволно високи приноси. Најави можност осигурениците во иднина сами да избираат дали ќе штедат во вториот пензиски столб или целосно ќе преминат во државниот ПИОМ.
Но оваа најава доаѓа во чувствителен момент за јавните финансии: буџетскиот дефицит останува на 750 милиони евра, капиталните инвестиции се кратат за повеќе од 100 милиони, а пензискиот систем бара огромни трансфери од државната каса. Токму затоа се отвора прашањето дали зад критиките кон приватните пензиски фондови стои само желбата за повисоки пензии или и потребата да се ослободи дел од притисокот врз Буџетот.
Во вториот пензиски столб моментално се акумулирани околу 3,5 милијарди евра, средства што припаѓаат на приближно 644.000 осигуреници. Тоа се пари што граѓаните со години ги издвојуваат од своите плати, со очекување да добијат дополнителен приход кога ќе се пензионираат.
Во вчерашната анализа на Рацин, „Зад реконструкцијата се отвора пат за тивка национализација на пензиските заштеди“, беше поставено прашањето дали најавената реформа може да доведе до постепено префрлање на дел од средствата од индивидуалните пензиски сметки во државниот систем.
Денешните изјави на Мицкоски ја прават оваа дилема уште поактуелна. Премиерот веќе не зборува само за потребата од реформа, туку директно ја доведува во прашање успешноста на приватното управување со пензиските заштеди.
„Слаби претприемачи“ – но дали бројките се толку едноставни?
„Тоа значи дека тие се слаби претприемачи“, изјави денеска Мицкоски, тврдејќи дека пензиските друштва не обезбедуваат приноси какви што биле очекувани кога се воспоставувал вториот столб.
Според премиерот, наместо принос од околу пет проценти, фондовите обезбедувале приближно 1,5 процент.Тој отиде и чекор понатаму, порачувајќи им на приватните пензиски друштва дека повеќе не може да продолжат да работат на ист начин.
Но податоците на Агенцијата за супервизија на капитално финансираното пензиско осигурување (МАПАС) отвораат потреба од попрецизна споредба. Според официјалниот извештај за 2024 година, просечниот годишен номинален принос на задолжителните пензиски фондови за седумгодишниот период од 2018 до 2024 година изнесувал 5,03 проценти.
Во исто време, реалниот принос, односно приносот по земањето предвид на инфлацијата, бил само 0,16 проценти. Ова покажува дека инфлацијата во разгледуваниот период изела речиси целокупен дел од номиналната добивка, што е сериозен проблем за идната куповна моќ на пензиите.
Но тоа не е исто како тврдењето дека фондовите остварувале само 1,5 процент принос без да се наведе за кој период и за каков вид принос станува збор. Податоците од 2024 година не можат директно да се споредат со неразјаснета понова пресметка, но покажуваат зошто Владата треба јавно да ја објави методологијата врз која ја темели својата оценка.
Критиката кон ниските реални приноси е оправдана тема за јавна дебата. Сепак, таа мора да се заснова на споредливи показатели, а не само на политичка оценка дека приватните компании се неуспешни.
Државата им должела 42 милиони евра на пензиските фондови – кој е одговорен за изгубениот принос?
Додека премиерот ги обвинува приватните друштва дека недоволно ги оплодуваат средствата на граѓаните, Државниот завод за ревизија откри сериозни пропусти во работата на државниот ПИОМ.
Во ревизијата за 2024 година, објавена во јуни годинава, било утврдено дека преносот на придонесите кон вториот пензиски столб доцнел во просек по два месеца. На 27 февруари 2026 година, нераспределените придонеси кон приватните пензиски фондови достигнале 2,59 милијарди денари, односно приближно 42 милиони евра.
Тоа се средства што требало навремено да бидат пренесени на индивидуалните сметки на осигурениците. Кога уплатата доцни, парите не можат навремено да бидат инвестирани и за тој период не остваруваат принос. Оттука произлегува прашање што Владата мора да го одговори: колкав дел од пропуштениот принос на граѓаните е последица на инвестиционата политика на приватните друштва, а колкав на институционалните доцнења во преносот на придонесите?
Ревизорскиот податок се однесува на состојбата утврдена во февруари и не значи дека целиот износ и денес останува неплатен. Но тој е доволен за да покаже дека одговорноста за функционирањето на системот не може да се бара само кај приватните фондови.
Особено кога токму државната институција што треба да обезбеди навремен проток на средствата има утврдени слабости.
На ПИОМ му недостигаат стотици милиони, а во вториот столб се собираат милијарди
Финансиската логика зад можната реформа е едноставна. Дел од пензискиот придонес што го плаќаат вработените оди во државниот ПИОМ, а шест процентни поени од бруто-платата се издвојуваат за индивидуалната сметка во вториот пензиски столб.
Тоа значи дека дел од тековните придонеси не се користи за исплата на денешните пензии, туку се акумулира и инвестира за идните пензионери. За систем како ПИОМ, кој постојано се соочува со недостиг од средства, овие уплати претставуваат значаен финансиски износ.
Според податоците што директорот на ПИОМ Никола Мемов ги изнесе во септември, вкупната потреба од буџетски трансфери во пошироката пензиска конструкција за 2026 година се проценува на околу 64 милијарди денари, односно над една милијарда евра.
Од нив, приближно 32 милијарди денари се поврзани со недостигот за исплата на пензиите, 13,7 милијарди со здравственото осигурување на пензионерите, а околу 19,6 милијарди денари со транзициските трошоци поврзани со вториот столб.
Доколку дел од осигурениците преминат целосно во државниот фонд, ПИОМ би добивал поголем дел од нивните идни придонеси. Во зависност од законското решение, можно е да се предвиди и префрлање на претходно акумулираните средства.
Таквиот потег би можел краткорочно да ја намали потребата од буџетска поддршка. Но за возврат, државата би презела поголема обврска за исплата на пензиите на тие осигуреници во иднина. Со други зборови, тоа што денес би се претставило како финансиско олеснување може да стане поголем товар за идните буџети.
Токму затоа пензиската реформа не смее да се оценува само според тоа колку пари ќе му донесе на ПИОМ следната година.
Буџетски дефицит од 750 милиони евра, инвестициите се кратат – зошто реформата се отвора токму сега?
Дебатата за вториот столб не се случува во период на растечки буџетски простор.
Напротив, Владата годинава двапати го ребалансираше Буџетот. Со вториот ребаланс, приходите и расходите се намалени за по 5,3 милијарди денари, односно околу 86 милиони евра.
Но дефицитот останува непроменет – 46,3 милијарди денари, или 4,1 процент од БДП. Истовремено, според анализата на Фискалниот совет, капиталните расходи, вклучително и КАПЕФ, се намалуваат за околу 6,3 милијарди денари, односно за приближно 103 милиони евра.
Тоа значи дека државата ги кратела планираните инвестиции, но не успеала да го намали планираниот буџетски дефицит. Фискалниот совет предупредува дека се менува структурата на Буџетот и дека поголем дел од финансискиот товар е поврзан со тековните потреби, наместо со развојни инвестиции.
Министерството за финансии, пак, објаснува дека ребалансот е усогласување со новите економски услови и со намалените приходи од акцизи и ДДВ на горивата, а не доказ за проблем со тековната ликвидност. Но независно од објаснувањето, бројките покажуваат сериозен притисок врз јавните финансии.
Во вакви услови, идните придонеси што денес одат во вториот столб се можен извор на олеснување за државната каса. Тоа е економски мотив што мора да биде предмет на јавна анализа, иако само по себе не докажува дека Владата решила да ги преземе пензиските заштеди за покривање на дефицитот.
Зошто парите во вториот столб не се едноставно 3,5 милијарди евра готовина?
Во јавната дебата често се создава впечаток дека во приватните пензиски фондови постои огромна сума пари што државата би можела веднаш да ја преземе и потроши.
Но структурата на нивните инвестиции е посложена. Според МАПАС, на крајот на 2024 година дури 64,93 проценти од портфолиото на задолжителните пензиски фондови биле вложени во домашни државни хартии од вредност.
Тоа значи дека значителен дел од парите што ги штедат осигурениците веќе се позајмени на државата преку купување државни обврзници. Државата ги добила средствата кога обврзниците биле купени, а за возврат презела обврска да ги врати со камата.
Затоа евентуалното префрлање на средствата во ПИОМ не може да се третира како едноставно добивање 3,5 милијарди евра нова готовина. Но може да го промени начинот на кој се евидентираат јавните обврски и да влијае врз тековните буџетски потреби.
Ваквите промени бараат јасна финансиска пресметка и објаснување што точно ќе се случи со индивидуалните пензиски права.
Унгарија го направи тоа – буџетот доби пари, а идните обврски останаа
Мицкоски во своите денешни изјави ги спомена и меѓународните примери на интервенции во приватните пензиски системи, вклучително и Унгарија и Полска.
Унгарскиот пример е особено важен. Во 2010 и 2011 година унгарската влада спроведе голема промена на пензискиот систем, по која огромен дел од осигурениците ги префрлија своите средства во државниот столб.
Според Организацијата за економска соработка и развој (ОЕЦД), околу 97 проценти од членовите преминале во државниот систем, а префрлените средства изнесувале приближно 11 проценти од БДП. Постапката формално содржела можност за избор, но ОЕЦД укажала дека финансиските последици за оние што би останале во приватниот систем силно влијаеле врз одлуката.
Меѓународниот монетарен фонд во 2011 година предупредил дека преносот на пензиските средства овозможил еднократно подобрување на буџетското салдо и намалување на јавниот долг, додека основните фискални слабости не биле отстранети.
Ова е важна лекција за Македонија. Ако реформата донесе краткорочно финансиско олеснување, тоа не значи дека автоматски е решен долгорочниот проблем со бројот на вработени, висината на придонесите, стареењето на населението и растот на пензиските расходи.
Особено е важно што еднократниот прилив и трајното подобрување на пензискиот систем се две сосема различни работи.
Дали проблемот е во приватните фондови или во целиот пензиски модел?
Нема сомнеж дека вториот пензиски столб има слабости. Реалните приноси во одредени периоди се ниски, инфлацијата ја намалува куповната моќ на акумулираните средства, а првите генерации пензионери што добиваат исплати од вториот столб немаат зад себе целосен работен век на уплати во тој систем.
Токму затоа висината на нивните пензии не може да биде единствен критериум за оценување на модел што е замислен да функционира со децении.
Дополнително, приватните пензиски друштва работат во законски утврдена инвестициска рамка. Дел од ограничувањата постојат за заштита на осигурениците, но истовремено влијаат врз можноста за остварување повисоки приноси.
Ако државата бара подобри резултати, мора да се разгледаат и диверзификацијата на инвестициите, трошоците за управување, конкуренцијата и можноста за различни инвестициски стратегии според возраста на осигурениците.
Токму во таа насока се движат и предложените измени за воведување мултифондови, кои треба да овозможат поинаква распределба на инвестицискиот ризик. Затоа постои суштинска разлика меѓу реформа што ќе го направи вториот столб поефикасен и реформа што ќе го намали неговото значење во пензискиот систем.
Првата има цел да ги подобри приносите и пензиите. Втората може да донесе и буџетски ефект, но отвора прашања за долгорочната одржливост и стекнатите права.
Чии се парите и кој треба да одлучува?
Премиерот уверува дека средствата што граѓаните ги акумулирале во вториот столб се нивни и дека нема да ги изгубат. Тоа е важна гаранција, но за нејзината вистинска вредност ќе бидат потребни законски решенија и прецизни финансиски пресметки.
Доколку Владата предложи доброволен премин во ПИОМ, треба јасно да се знае што ќе се случува со веќе акумулираните средства, какви права ќе добие осигуреникот во државниот систем и каква пензија би можел да очекува при едната или другата опција.
Исто така, мора да се утврди дали изборот навистина ќе биде доброволен и информиран, без механизми што практично ќе ги принудуваат граѓаните да се откажуваат од индивидуалните сметки. Особено чувствително е прашањето дали прекинот на уплатите во вториот столб ќе биде привремен или траен и дали идните придонеси ќе се користат за тековните пензии.
Во спротивно, формалното право на избор би можело да се претвори во механизам за постепено слабеење на капитално финансираното пензиско осигурување.
Државната каса не смее да се стабилизира на сметка на идните пензии
Денешниот напад на Мицкоски врз приватните пензиски друштва го отвора прашањето за нивната одговорност, но и за одговорноста на државата. Фондовите треба да објаснат зошто реалните приноси не се повисоки и како управуваат со милијардите евра на осигурениците.
Но Владата треба да одговори и зошто државниот ПИОМ доцнел со трансферите, зошто пензискиот систем бара сè поголема буџетска поддршка и како ќе се обезбеди неговата долгорочна одржливост.
Буџетскиот дефицит од 750 милиони евра, кратењето на капиталните инвестиции и огромните трансфери кон пензискиот систем создаваат финансиски контекст во кој вториот столб неизбежно станува привлечна тема за фискална реформа.
Но пензиските заштеди не се буџетска резерва што може да се користи без последици. Тие претставуваат идни приходи на стотици илјади граѓани. Затоа суштинското прашање не е само дали приватните пензиски друштва се добри претприемачи, како што тврди Мицкоски.
Прашањето е дали државата може да понуди подобра пензија без притоа да го користи идното пензиско осигурување како решение за денешниот буџетски притисок.
И ако навистина може, тогаш првиот чекор не треба да биде напад врз фондовите, туку објавување пресметка што ќе покаже колку ќе добие секој осигуреник, колку ќе добие ПИОМ и колку ќе чини реформата за идните генерации. Зашто пензиските заштеди не смеат да бидат одговор на прашањето како да се затвори годинешниот буџет, туку како граѓаните да имаат сигурни приходи кога ќе престанат да работат.
