Skip to content
Информациите за биолошкото потекло можат да помогнат човек да ја разбере својата животна приказна, но и да му дадат на лекарот податоци важни за неговото здравје. Токму затоа предложените измени на Законот за семејството имаат значење што оди подалеку од отворањето на едно административно досие.
Предлогот, поднесен во Собранието на 14 октомври од пратеници на ЗНАМ, предвидува полнолетните посвоени лица да можат да побараат ограничен увид во документите за своето посвојување. Со него би се воспоставила постапка за поединечно разгледување на барањата, со заштита на приватноста на сите засегнати.
Потребата од таков механизам веќе ја потврди Европскиот суд за човекови права. Во пресудата „Митревска против Северна Македонија“ од 14 мај 2024 година, Судот утврди повреда на правото на почитување на приватниот и семејниот живот.
Жената што ја повела постапката барала информации за биолошкото семејство, вклучително и медицинска историја што им била потребна на нејзините лекари. Домашните институции ги одбиле барањата повикувајќи се на членот 123-а од Законот за семејството, според кој податоците за заснованите посвојувања се службена тајна.
Стразбур утврди дека институциите не ги одмериле спротивставените интереси. Законот не оставал можност ниту за добивање информации што не го откриваат идентитетот на биолошките родители, ниту за исклучок поради медицински причини.
Тука е една од најважните причини за промена на законското решение. Здравствената историја на биолошкото семејство може да биде релевантна при испитување дали одредена состојба има наследна основа. Во такви околности, одговорот дека сè е службена тајна ја спречува и процената дали дел од податоците може безбедно да се дадат.
Но интересот за потеклото не се исцрпува со медицинските потреби. Познавањето на сопствената рана историја е поврзано со личниот идентитет и приватниот живот. Законската постапка треба да овозможи тој интерес да биде разгледан сериозно, со образложена одлука за конкретното барање.
Според предложените измени, за пристапот би одлучувала стручна комисија формирана од министерот за социјална политика, демографија и млади. Таа би го определувала обемот на достапните информации, водејќи сметка за правата на посвоеното лице, приватноста на биолошкото семејство и заштитата на личните податоци.
Посебна можност се предвидува за посвоителите на малолетни деца. Тие би можеле да добијат податоци кога постојат оправдани медицински причини поврзани со здравјето на детето.
Тајноста на посвојувањето би останала законско правило, а предлогот би вовел исклучоци и начин за нивно разгледување. Затоа не станува збор за автоматско откривање на идентитетот на биолошките родители или за неограничено отворање на сите досиеја.
Колку ќе биде корисна промената ќе зависи и од постапката. Потребни се јасни критериуми, рокови, стручно одлучување и ефективна правна заштита. Посвоеното лице треба да знае што може да побара, кој одлучува и како може да ја оспори одлуката ако смета дека неговите права не се почитувани.
Предвидено е деталите за работата на комисијата и пристапот до податоците да се уредат со правилник, најдоцна шест месеци по влегувањето на законот во сила.
Предлогот отвора можност институциите конечно да го разгледуваат секое барање според неговите околности. За посвоените лица, тоа би значело достапна постапка во која нивниот интерес за сопствениот идентитет и здравје мора да добие одговор.
