Skip to content
Иако Москва се согласи на одржување мировни преговори во Абу Даби, таа не покажува подготвеност за преземање конкретни чекори насочени кон постигнување договор.
Олександар ЛЕВЧЕНКО*
Прашањето за прекинување на војната останува главна тема на дневниот ред во петтата година од целосната руска агресија врз Украина. Иако Москва се согласи на одржување мировни преговори во Абу Даби, таа не покажува подготвеност за преземање конкретни чекори насочени кон постигнување договор. Таквата позиција во голема мера беше овозможена од политиката на американската администрација во текот на последната година и половина.
Финансиската помош од САД за Украина фактички е прекината. Во последно време се појавија и проблеми со доставувањето разузнавачки информации до украинската страна, како и со користењето на сателитските комуникациски системи Starlink и Starshield. На тој начин, Вашингтон покажа подготвеност да ограничи различни форми на поддршка за Украина доколку Киев не се согласи на отстапките што ги бара Кремљ.
Дополнително, Украина се најде во особено тешка положба поради недостигот на средства за противракетна одбрана. Белата куќа одби да му обезбеди на Киев дополнителни испораки на пресретнувачки ракети за системите Patriot, а Министерството за одбрана на САД во моментов го одложува нивното доставување дури и во рамките на набавките финансирани од европските партнери. Официјалното образложение е неизвесноста на ситуацијата во Персискиот Залив, иако соодветните средства веќе се уплатени на американските сметки.
Во последните месеци Владимир Путин активно ја користи оваа ситуација, систематски напаѓајќи ја критично важната енергетска инфраструктура на Украина. На удар се термоелектраните, објектите за пренос на електрична енергија, системите за централно греење и други елементи на енергетската инфраструктура.
Во ноќта кон саботата Русија повторно ја нападна Украина, употребувајќи 36 балистички и хиперсонични ракети, како и 172 ударни беспилотни летала од различни типови, од кои 137 биле млазни. Главните правци на нападот биле Киев и Киевската област. Украинската противвоздушна одбрана уништи 149 беспилотни летала, меѓу кои 117 млазни. Украина располагаше со само неколку антибалистички ракети Patriot, кои и ги употреби. Поради тоа, беа уништени само четири руски балистички ракети.
Во Киевската област беа нападнати трафостаниците што обезбедуваат пренос на електрична енергија од нуклеарните електрани Ривне и Хмелницки до Киев и централните региони на земјата. Оштетени беа и трафостаници во уште 12 украински области. Оштетувањата во близина на нуклеарните електрани претставуваат сериозна нуклеарна и еколошка опасност. Русите фактички дејствуваат на начин што би можел да ја принуди Украина, од безбедносни причини, самата да ги затвори овие две нуклеарни електрани. Во тој случај се поставува и прашањето за руските нуклеарни електрани. Украина, за разлика од Русија, не ги напаѓала. Но, зошто Кремљ смета дека може да дејствува еднострано?
Стратешката цел на Москва е да ги лиши големите украински градови од водоснабдување, електрична енергија, греење и канализација, фактички претворајќи ги во нешто налик на Мариупол во пролетта 2022 година. Таквите систематски напади врз критичната цивилна инфраструктура имаат обележја на воени злосторства и би можеле да претставуваат злосторства против човештвото. Десетици милиони Украинци се соочуваат со закана од губење на основните услови за живот во големите градови. Истовремено, можностите на Украина да го заштити населението остануваат ограничени поради недостигот на средства за противракетна одбрана, особено пресретнувачки ракети за системите Patriot.
На фронтот, и покрај значителните човечки и материјални загуби, Русија не остварува стратешки пресврт во своја полза. Според официјалните процени, на одредени делови од фронтот украинските сили ослободуваат повеќе територија отколку што противникот успева да освои.
Според официјалните украински процени, вкупните загуби на руските сили од почетокот на целосната инвазија изнесуваат 1.609.500 лица. Меѓу уништената и оштетената руска воена техника се 38.100 тенкови и борбени оклопни возила, 52.100 артилериски системи, 2.260 повеќецевни ракетни системи, 1.750 средства за противвоздушна одбрана, 453 борбени авиони, 600.000 оперативно-тактички беспилотни летала, 5.200 крстосувачки ракети, 35 воени бродови и две подморници.
Претседателот на САД, Доналд Трамп, изјавува дека војната во Украина не е негова војна. Сепак, обемот на руските воени загуби и акумулираниот борбен потенцијал на руската армија имаат непосредно значење за безбедноста на цела Европа. Доколку силите и ресурсите што Русија ги ангажираше против Украина беа насочени против државите од Западна Европа, последиците за европскиот одбранбен систем би можеле да бидат катастрофални. Во таков случај, во судирот неизбежно би биле вклучени и американските воени контингенти распоредени во Европа. Европејците би морале да потрошат многукратно повеќе средства за непосредна војна со Русија отколку што ѝ обезбедиле на Украина во текот на овие години. На тоа би се надоврзале и огромните штети предизвикани од руските разурнувања.
Украинските војници во текот на годините на целосната војна уништија стотици илјади руски беспилотни летала. Истовремено, навлегувањето на руските дронови во воздушниот простор на Полска ја покажа ранливоста на европскиот систем за противвоздушна одбрана. За време на еден таков инцидент беа ангажирани капацитетите на НАТО за противвоздушна и противракетна одбрана, вклучително и борбени авиони F-35, како и полските средства за противвоздушна одбрана, меѓу кои и авионите F-16 и системот Patriot. Сепак, од 20 руски беспилотни летала што ја преминаа полската граница, во текот на осумчасовната операција беа уништени само пет.
Друг инцидент, поврзан со навлегувањето на руска крстосувачка ракета во воздушниот простор на Полска, исто така ги покажа постојните недостатоци во системот за воздушна одбрана на земјата. Според достапните информации, ракетата прелетала значително растојание длабоко во полската територија, без да биде навремено пресретната. Сличните случаи укажуваат дека Русија е способна да ја тестира подготвеноста на НАТО за реакција, користејќи провокации и нарушување на воздушниот простор на сојузничките држави. За споредба, Украина веќе уништи околу 5.200 руски крстосувачки ракети. Ова сведочи за значителното искуство на украинската противвоздушна одбрана, стекнато во реални борбени услови.
Американскиот претседател редовно ги споменува наводните 350 милијарди долари што ѝ биле обезбедени на Украина и тврди дека САД не добиле ништо за возврат. Сепак, според други процени, реалниот обем на американската помош е значително помал и изнесува околу 150 милијарди долари. Истовремено, стратешката корист за САД се состои во тоа што Украина ја ограничува руската воена експанзија и не дозволува војната да се пренесе на територијата на други европски држави. Дури и политичките сили кои претходно ја разгледуваа можноста за исполнување на територијалните претензии на Кремљ на сметка на Украина, постепено сфаќаат дека Путин нема да се ограничи на веќе окупираните територии.
Европа и САД засега не се доволно подготвени за голема воена конфронтација со Русија. Показателен пример е американската воена кампања во Авганистан во периодот 2001–2021 година, за која САД потрошија неверојатни еден билион долари, но на крајот не успеаја да извојуваат победа над движењето „Талибан“. Доколку се земат предвид и дополнителните трошоци, вкупната сума достигнува 2,2 билиони долари. Талибанците немаа ниту развиена авијација, ниту воена морнарица, ниту современ ракетен арсенал. Паничното повлекување на американските сили во 2021 година доведе до ненадеен колапс на авганистанската влада и нејзините вооружени сили, кои беа поддржувани од Вашингтон. Овие настани го зајакнаа уверувањето на Кремљ дека подготвеноста на САД за долготрајна вооружена конфронтација е ограничена.
Што се однесува до способноста на Европа да одбие можна руска воена агресија, европските држави сè уште не го достигнале потребното ниво на подготвеност. Во текот на последната година тие презедоа низа чекори за зајакнување на своите одбранбени капацитети, но прекинувањето на војната во Украина под сегашните услови може да создаде значителни стратешки ризици за нив. Европа можеби ќе мора да се соочи со руската армија, која во текот на пет години ја водеше најголемата војна во последните 80 години и се приспособи на новите технологии и тактики.
Особена загриженост предизвикуваат резултатите од воените вежби на НАТО со учество на украински оператори на беспилотни летала. За време на зимските маневри во Естонија, десет украински оператори на дронови во текот на два часа симулирано онеспособиле поголем дел од британската тенковска бригада. Потоа потенцијално можеле да продолжат со уништување на други единици, вклучително и на единици од естонската дивизија. Организаторите на вежбите одлучиле да го прекинат учеството на украинската група, откако ја процениле големината на нејзината предност во услови на симулација на современото бојно поле.
Во текот на летото, за време на воените вежби на Алијансата во Германија, 12 украински оператори на беспилотни летала за неколку часа симулирано уништиле американска тенковска бригада. Притоа, американските единици не успеале дури ни навремено да ги откријат позициите од кои биле извршувани нападите.
Овие примери покажуваат сериозен јаз меѓу искуството на украинските војници, стекнато во реални борбени услови, и пристапите што сè уште се применуваат во одделни армии на НАТО. Современото војување сè повеќе зависи од беспилотните системи, оперативното извидување, брзината на размена на информации и способноста за спротивставување на масовната употреба на дронови. Според тоа, дури и технолошки развиените армии на Алијансата имаат потреба од преиспитување на традиционалните тактички пристапи.
И покрај обидите на Путин да го скрши моралот на украинското општество преку систематски напади врз цивилната инфраструктура, Украина продолжува да бара начини за зајакнување на сопствените одбранбени капацитети. Украинското раководство постигна договор со Германија за заедничко производство на средства за пресретнување балистички ракети. Италија донесе одлука за испорака на значителен пакет ракети за европскиот систем за противвоздушна одбрана SAMP/T, кој заеднички го произведуваат Италија и Франција. Овие ракети се способни да соборуваат руски балистички ракети. Некои европски држави исто така се согласија да ѝ испорачаат на Украина ракети за системите Patriot, со последователно обновување на сопствените залихи по пристигнувањето на американските испораки за Украина. Освен тоа, во американскиот Конгрес се разгледува можноста за усвојување нов пакет помош за Украина во износ од 15 милијарди долари, од средствата одобрени од претходната администрација, но блокирани по доаѓањето на власт на Доналд Трамп.
Украина работи и на развој на сопствено производство на балистички и антибалистички ракети. Доколку соодветните програми бидат реализирани во планираните рокови, тоа би можело значително да го промени односот на силите во конфронтацијата со Русија. Дополнителните испораки на западни крстосувачки ракети исто така би можеле да ги прошират капацитетите на Украина за изведување напади врз воени објекти длабоко во внатрешноста на територијата на Руската Федерација. Притоа, рускиот систем за противвоздушна и противракетна одбрана има нерамномерна територијална покриеност. Значителен дел од неговите најефикасни средства се концентрирани околу Москва и во стратешки важните региони. Тоа создава потенцијални можности за напади врз воено-индустриските објекти во другите делови на Русија. Украинските беспилотни летала веќе ја покажаа својата способност за систематски напади врз руските рафинерии за нафта. Истовремено, нивните можности за уништување големи индустриски објекти остануваат ограничени во споредба со ракетните средства за напад.
Украина мора да издржи во текот на следните три месеци, кои би можеле да бидат особено тешки со оглед на интензитетот на руските напади и проблемите со испораката на средствата за противвоздушна одбрана. Москва продолжува систематски да ги напаѓа цивилното население и критичната инфраструктура, обидувајќи се да го надомести недостигот од решавачки успеси на бојното поле преку терор врз цивилното население.
*Олександар Левченко е поранешен амбасадор на Украина во Босна и Херцеговина
