Skip to content
Собранието повторно ги усвои измените на Законот за јавните набавки со 63 гласа „за“ и 20 „против“, откако претседателката Гордана Сиљановска-Давкова претходно одби да го потпише указот за негово прогласување. Од законското решение беше избришан членот 13, кој отвораше можност за повторно именување на членовите на Државната комисија за жалби по јавни набавки без јасно ограничување на бројот на мандати. Но, со отстранувањето на оваа спорна одредба не заврши дебатата за законот: остануваат повисоките прагови за набавки без тендерска постапка, зголемените надоместоци за жалби и наплатата за пристап до податоци во формат погоден за обработка.
Власта тврди дека измените ќе го направат системот поефикасен и ќе спречат злоупотреби преку жалбени постапки. Опозицијата предупредува дека поскапувањето на жалбите и ограничувањето на бесплатниот пристап до податоци можат да ја отежнат контролата врз трошењето на јавните пари. Во средината на спорот е прашањето дали административното поедноставување ќе донесе поефикасни набавки или ќе го намали просторот за јавна контрола.
Претседателското вето го отстрани членот 13, но не и другите спорни решенија
На 4 ноември претседателката Сиљановска-Давкова го извести Собранието дека нема да го потпише указот за прогласување на измените усвоени на 26 октомври. Нејзината забелешка се однесуваше на членот 13, со кој се менуваше формулацијата за мандатите на претседателот и членовите на Државната комисија за жалби по јавни набавки.
Дотогашното решение предвидуваше петгодишен мандат со право на уште еден избор, што значеше најмногу два мандата. Новата формулација, според која членовите би имале право на повторно именување, не поставуваше јасна граница на бројот на мандати. Претседателката оцени дека тоа отвора правни дилеми и простор за арбитрарно толкување.
На 10 ноември собраниското мнозинство го усвои амандманот со кој членот 13 беше избришан од предлогот. Два дена подоцна, на 13 ноември, измените повторно беа изгласани, овојпат без одредбата на која се однесуваше претседателското несогласување.
Претседателот на Собранието, Африм Гаши, изјави дека, согласно членот 75 став 3 од Уставот, по повторното усвојување со потребното мнозинство претседателката е должна да го потпише указот за прогласување на законот.
Но, оваа епизода отвора и институционално прашање: спорниот член беше отстранет дури откако претседателката одби да го потпише законот, иако опозицијата претходно бараше да се разгледаат и другите одредби. Формалното отстранување на една правна дилема не значи дека се одговорени сите забелешки за содржината на законот.
Повеќе пари за набавки без тендерска постапка
Една од најважните промени се однесува на праговите за набавки од мала вредност. Со измените се зголемуваат износите до кои институциите можат да набавуваат без вообичаената тендерска постапка, што власта го образложува со потребата да се поедностават процедурите и да се намалат трошоците за мали набавки.
Опозицијата, меѓутоа, предупредува дека повисоките прагови го зголемуваат просторот за трошење без исто ниво на конкуренција и контрола. Пратеникот Миле Цеков оцени дека со измените се зголемува лимитот за набавки без тендер од 5.000 на 10.000 евра, додека премиерот Христијан Мицкоски зборуваше и за зголемување од 10.000 на 20.000 евра кај одделни категории.
Мицкоски на 14 ноември ги бранеше измените со тврдење дека постојат компании и адвокатски друштва што намерно предизвикуваат пропаѓање на тендери, за потоа да наплатуваат преку жалбени постапки. Според него, институциите понекогаш се соочувале со трошоци за постапките што ја надминуваат вредноста на самата набавка.
Тоа е аргументот на Владата за зголемување на праговите и за поскапување на жалбите. Но, за да се процени неговата оправданост, потребни се конкретни податоци за бројот на намерно опструирани тендери, трошоците што ги предизвикуваат жалбите и ефектите од промените врз конкуренцијата.
Поголем праг може да го забрза купувањето стоки или услуги со мала вредност. Истовремено, ако се намалат обврските за објавување, конкуренција или претходна контрола, се зголемува важноста на другите механизми за надзор. Затоа, прашањето не е само колкав износ може да потроши институцијата, туку и како јавноста ќе може да провери од кого купила, по која цена и врз основа на какви критериуми.
Поскапите жалби можат да ја отежнат контролата
Другата спорна точка се надоместоците за жалбените постапки. Според забелешките на опозицијата, измените ги зголемуваат надоместоците за жалби, при што највисоките износи достигнуваат 600 евра, наспроти досегашниот максимум од 200 евра.
Мицкоски тврди дека повисоките трошоци ќе ги обесхрабрат оние што намерно ги блокираат тендерите и потоа заработуваат од жалбени постапки. Но, ова решение отвора и друго прашање: како да се разликува неоснована жалба од оправдана реакција на фирма што смета дека постапката била неправедна или дека правилата не биле почитувани?
За малите компании, повисокиот надоместок може да претставува значителен трошок, особено ако учествуваат во постапка со мала вредност. Ако цената на жалбата стане преголема во однос на можната добивка од договорот, дел од фирмите може да се откажат од оспорување на одлуките, дури и кога сметаат дека имаат основа за тоа.
Од друга страна, ако жалбите се користат за намерно одложување на постапките или за изнудување трошоци, институциите имаат легитимен интерес да го спречат таквото однесување. Клучното прашање е дали измените создаваат пропорционален механизам што ги санкционира злоупотребите, без да го отежне пристапот до правна заштита за останатите учесници.
Токму затоа, ефектите од новите надоместоци треба да се следат преку податоци за бројот на поднесени жалби, процентот на прифатени жалби, времетраењето на постапките и учеството на малите компании во јавните набавки.
Пристапот до податоците станува прашање од јавен интерес
Третата спорна точка е наплатата за пристап до податоци за јавните набавки во формат погоден за обработка. Таквите податоци се особено важни за новинарите, истражувачите и граѓанските организации, бидејќи овозможуваат споредување на договори, цени, добавувачи и институции, како и откривање можни неправилности.
Координаторот на пратеничката група на СДСМ, Оливер Спасовски, предупреди дека со измените се укинува бесплатниот увид во податоците во обработлив формат. И пратеникот Миле Цеков оцени дека новите надоместоци можат да им го отежнат пристапот на новинарите и граѓанскиот сектор.
Ова не значи дека сите информации за јавните набавки автоматски стануваат недостапни. Спорната промена се однесува на пристапот и користењето на податоци во формат погоден за обработка, што е различно од обичен увид во објавени информации. Но, за истражувачката работа токму машински обработливите податоци се важни, бидејќи овозможуваат анализа на голем број договори и споредба на трошењето низ подолг период.
Ако пристапот до таквите податоци стане поскап, последицата може да биде поголем трошок за независната контрола на јавните набавки. Тоа е особено важно во област во која се трошат значителни јавни средства и каде што транспарентноста не зависи само од објавувањето на документите, туку и од можноста тие систематски да се анализираат.
Власта ветува ефикасност, опозицијата предупредува на помала контрола
Владејачкото мнозинство ги претставува измените како дел од реформите за модернизација на јавните набавки, вклучително и преку дигитални алатки и вештачка интелигенција. Пратеникот Бојан Стојановски изјави дека целта е системот да стане попрактичен, потранспарентен и поефикасен.
Опозицијата, пак, смета дека законот е донесен без доволно широка расправа за сите негови последици. По одбивањето на претседателката да го потпише првичниот указ, беа поднесени вкупно 2.158 амандмани. Спорниот член 13 беше отстранет, но другите приговори не беа прифатени во целост.
Дебатата не може да се сведе само на судир меѓу власта и опозицијата. Јавните набавки се еден од главните механизми преку кои институциите ги трошат парите на граѓаните, а нивниот квалитет се мери со конкуренцијата, добиената вредност за парите, законитоста на постапките и можноста јавноста да ја проверува секоја одлука.
Затоа, вистинскиот тест за новите правила ќе биде нивната примена. Ќе треба да се следи дали набавките навистина ќе се спроведуваат побрзо, дали ќе се намали бројот на неоправдани жалби, дали малите фирми ќе продолжат да учествуваат и дали новинарите и граѓанските организации ќе можат да ја вршат својата контролна улога без несразмерни трошоци.
Повторното усвојување на законот ја затвори процедурата во Собранието, но не и дебатата за неговите последици. Претседателското вето ја отстрани одредбата за која имаше конкретни правни забелешки. Останува да се види дали другите измени ќе донесат поефикасно трошење на јавните пари или ќе ја отежнат контролата врз нив.
