Skip to content
ОБСЕ нотира огромен јаз меѓу имотната корист и штетата утврдени во набљудуваните предмети за корупција и износите опфатени со правосилни одлуки за конфискација. Во предметите од мониторингот се утврдени основи за поврат на имот од 293 милиони евра, а правосилните одлуки за конфискација на идентификуван и замрзнат имот опфаќаат 2,3 милиони евра. Проблемот не е само во висината на сумите, туку и во недостигот од систем што ќе покаже колку пари навистина се враќаат во државната каса.
Корупцијата може да се мери во стотици милиони евра. Но вистинската успешност на државата во борбата против неа не се мери само со бројот на обвиненија, судења и изречени казни. Се мери и со тоа дали незаконски стекнатиот имот е пронајден, замрзнат, конфискуван и вратен таму каде што припаѓа.
Токму на оваа точка Македонија се соочува со сериозен проблем. Мониторингот на судските процеси што го спроведува Организацијата за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ) открива голем јаз меѓу износите за кои во набљудуваните предмети за корупција се утврдени основи за поврат на имот и сумите опфатени со правосилни одлуки за конфискација.
Според извештајот „Од хартија до практика 2.0 – Правосудни одговори на сериозниот организиран криминал и корупција“, во набљудуваните предмети за корупција биле утврдени основи за поврат на имот во вкупен износ од 293 милиони евра. Правосилните одлуки за конфискација на идентификуван и замрзнат имот, пак, опфаќаат 2,3 милиони евра. Дополнително, извештајот наведува 700.000 евра во правосилни одлуки за надомест на штета од неидентификуван имот.
Овие бројки не значат дека 293 милиони евра се правосилно докажани како украдени, ниту дека преостанатата разлика дефинитивно е изгубена. Станува збор за различни фази од судските постапки и различни правни категории. Но разликата е доволно голема за да го постави клучното прашање: зошто државата има толку голем проблем да го претвори утврдениот имотен интерес во ефективен поврат на средства?
Од 293 милиони до 2,3 милиони евра
Графиконот во извештајот на ОБСЕ покажува колку е сложен патот од утврдувањето основ за поврат на имот до конечната конфискација.
Во набљудуваните предмети за корупција, основи за поврат на имот — незаконска корист или штета — биле утврдени во 49 предмети, со вкупен износ од 293 милиони евра. Во 21 предмет бил идентификуван и замрзнат имот, но во извештајот нема податок за неговата вкупна вредност. Во шест предмети имало правосилна осудителна пресуда и одлука за конфискација на идентификуван и замрзнат имот, во вкупен износ од 2,3 милиони евра. Во три предмети имало правосилна одлука за надомест на штета од неидентификуван имот, во вкупен износ од 700.000 евра.
Овие категории не треба механички да се одземаат една од друга, затоа што не се идентични по правен статус, а некои постапки сè уште траат. Сепак, податоците јасно укажуваат дека конечниот поврат на имот е многу потешко да се постигне отколку да се утврди дека постои основ за негово барање.
Проблемот е и во тоа што јавноста не може лесно да дознае колкав дел од имотната корист наведена во обвиненијата завршува со правосилна конфискација, колкав дел е навистина наплатен и колку пари се уплатени во државниот буџет.
ОБСЕ констатира дека годишните извештаи на релевантните институции не обезбедуваат јасна слика за резултатите од конфискацијата, вклучително и проширената конфискација, и за надоместувањето на штетата на државниот буџет. Без поврзани податоци за истрагата, судската одлука и нејзиното извршување, невозможно е прецизно да се измери колку ефикасно функционира системот.
Корупцијата не завршува со пресудата
Во јавноста успехот во борбата против корупцијата често се прикажува преку апсења, обвиненија, судски процеси и затворски казни. Но ако целта е државата да ја одземе незаконски стекнатата корист, осудителната пресуда не е крајната станица.
Потребно е да се утврди каде се наоѓа имотот, кој го поседува, дали е префрлен на други лица, дали може да биде замрзнат и дали судот може да донесе извршлива одлука за негово одземање.
ОБСЕ предупредува дека ефективноста на конфискацијата во голема мера зависи од иницијативата и подготвеноста на обвинителството. Кога имотот е пронајден и идентификуван во рана фаза, привремено обезбеден и потоа опфатен со соодветно судско барање, постои поголема можност да биде конфискуван по правосилната осудителна пресуда.
Спротивно на тоа, кога во текот на истрагата не се утврдени постоењето и износот на незаконски стекнатата корист, не е идентификуван имот за замрзнување и не е зачувана можноста за конфискација, судот може да се соочи со ограничувања при донесувањето одлука за одземање на имотот, дури и во предмети што завршиле со осудителна пресуда.
Тоа е суштински проблем на правосудниот систем: ако финансиската истрага не го следи криминалот од самиот почеток, подоцнежната пресуда може да не биде доволна за државата да ја врати незаконски стекнатата корист.
Затоа, финансиската истрага не треба да биде споредна активност што се презема откако ќе се соберат доказите за кривичното дело. Таа мора да оди паралелно со истрагата за да се утврди имотната корист, да се идентификува имотот и, кога се исполнети законските услови, да се обезбеди тој да не биде отуѓен пред завршувањето на постапката.
Системот нема целосна слика за сопствените резултати
Еден од најсериозните наоди на ОБСЕ е дека институциите немаат доволно стандардизирани процедури и сигурни механизми за координација што ќе овозможат следење на имотот низ сите фази од постапката.
Проблемот започнува со финансиската истрага и идентификацијата на имотот, продолжува со предлозите за конфискација и судското образложение, а завршува со извршувањето на правосилната одлука. Ако секоја институција располага со делумни податоци, без заеднички систем што ги поврзува, државата не може сигурно да утврди дали одлуката е спроведена и колку средства се вратени.
ОБСЕ забележува дека во Македонија има зголемено институционално внимание кон повратот на имот во предметите за организиран криминал и корупција. Преземени се стратешки иницијативи, а во набљудуваните предмети е подобрено идентификувањето и привременото замрзнување на имотот. Но клучните мерки сè уште чекаат целосно усвојување и спроведување, па нивната практична ефективност допрва треба да се утврди.
Извештајот наведува дека сè уште нема доволно стандардизирани постапки, специјализирана поддршка за финансиски истраги, целосно статистичко известување и функционален систем за следење на имотот.
Ова значи дека не е доволно институциите да објавуваат колку предмети обработиле или колку одлуки донеле. Потребни се податоци што ќе покажат што се случило со имотот во секој предмет — од првичното откривање до конечната наплата.
Што се случува кога имотот не е пронајден навреме?
Посебен проблем е следењето на имотот по изрекувањето на казната. Според извештајот, во Македонија недостигаат ефикасни механизми за следење на имотот на осудените лица по завршувањето на судската постапка.
Ова е важно затоа што конфискацијата, според извештајот, не подлежи на рок на застареност. Во принцип, државата може да се обиде да го поврати имотот и години по правосилното завршување на предметот. Но ако имотот не бил идентификуван, прецизиран во судската одлука и обезбеден во текот на истрагата и судењето, неговото подоцнежно пронаоѓање може да биде многу потешко.
ОБСЕ ја посочува и ограничената улога на Агенцијата за управување со одземен имот. Агенцијата има одредени овластувања да бара имот што претходно не бил идентификуван и замрзнат, но нема истражни капацитети и овластувања. Затоа, нејзината работа зависи од судските одлуки и од тоа колку прецизно е определен имотот што треба да биде конфискуван.
Со други зборови, ако во пресудата не е јасно наведен имотот што треба да се одземе, а тој не бил пронајден и обезбеден во текот на постапката, институцијата задолжена за управување со одземениот имот има ограничени можности да ја спроведе одлуката.
Тука се открива системска слабост: од една страна, државата може да има правосилна пресуда, а од друга, да нема доволно информации и механизми за да го пронајде имотот врз кој треба да се спроведе конфискацијата.
Проширена конфискација: законска можност, ограничена практика
Извештајот посочува дека проширената конфискација има законска основа во Македонија, но нејзината практична примена останува ограничена и недоволно развиена во истражната практика.
ОБСЕ наведува пример во кој во обвинението била спомената проширената конфискација и биле наведени околности што биле релевантни за нејзината примена. Обвинителот посочил дека дел од имотот треба да биде замрзнат, но финансиската истрага се ограничила на парите пронајдени при претресот и не го опфатила поширокиот имот на обвинетите, нивните семејства или трети лица.
Овој пример не е доказ дека сите предмети се водат на ист начин. Но го илустрира проблемот што го посочува ОБСЕ: и кога постои законска можност за пошироко одземање имот, таа не може да даде резултат ако истрагата не го идентификува имотот што може да биде опфатен со законските услови.
Извештајот препорачува кога постојат разумни основи за разгледување на проширена конфискација, потенцијално релевантниот имот да се идентификува и, кога се исполнети законските услови, да се замрзне во рана фаза. Така би се зачувала можноста за конечна одлука по завршувањето на финансиската истрага и судската постапка.
Потребна е, значи, промена во пристапот: не само да се утврди кривичното дело, туку и систематски да се следи имотната корист што произлегла од него.
Реформите постојат, но резултатите допрва треба да се докажат
ОБСЕ не тврди дека во Македонија не е направено ништо. Напротив, извештајот нотира зголемено внимание кон повратот на имот, стратешки иницијативи и подобрување во идентификувањето и замрзнувањето имот во дел од набљудуваните предмети.
Но оцената е дека главните мерки сè уште не се преточени во редовна, стандардизирана институционална практика. Недостигаат сигурна координација, целосни податоци, специјализирана поддршка и систематско следење на извршувањето на одлуките.
Тоа е разликата меѓу реформата на хартија и резултатот во пракса. Усвоена стратегија, изменет закон или одржана обука се важни чекори, но вистинскиот тест е дали во конкретните предмети имотот се пронаоѓа, замрзнува и конфискува.
Имајќи предвид дека мониторингот опфаќа избрани предмети од сериозен организиран криминал и корупција, неговите бројки не се статистички пресек на сите кривични предмети во државата. Тоа е анализа на набљудувани случаи избрани поради тежината на делата, статусот на обвинетите и јавниот интерес. Затоа бројките треба да се користат како показател за системските слабости во овие предмети, а не како процена на вкупната корупција во Македонија.
Но токму затоа наодите се важни: тие ги откриваат слабите точки во постапувањето со најсложените и најзначајните случаи, каде што државата треба да покаже дека може да го одземе незаконски стекнатиот имот.
Државата мора да одговори колку навистина враќа
Случајот со конфискацијата не е само правно прашање. Тој е прашање на јавни пари, институционална одговорност и доверба во правосудството.
Ако обвинителството утврдува имотна корист, судовите донесуваат пресуди, а државата не може да покаже колку од средствата навистина се вратени, јавноста не може да оцени дали системот ја остварува својата цел. Без јасни податоци, не може да се утврди ниту каде се губи најмногу време, ниту која институција треба да преземе одговорност за конкретниот пропуст.
Затоа, следниот чекор не треба да биде уште едно општо ветување за борба против корупцијата. Потребни се поврзани и редовно објавувани податоци за секоја фаза: колкав имот е идентификуван, колкав е замрзнат, колкав е опфатен со правосилни одлуки, колкав е реално конфискуван и колку средства се вратени во буџетот.
Потребни се и јасни правила за координација меѓу обвинителството, судовите, полицијата, финансиските истражители и Агенцијата за управување со одземен имот. Финансиската истрага мора да почнува навреме, а судските одлуки за конфискација да бидат доволно прецизни за да можат да се извршат.
Зашто вистинскиот успех во борбата против корупцијата не е само сторителот да биде осуден. Успех е незаконски стекнатата корист да не остане кај него, а државата да може да покаже колку имот навистина вратила.
Во Македонија, според мониторингот на ОБСЕ, токму тој дел од правосудниот одговор сè уште не дава доволно јасни и мерливи резултати. Корупцијата во набљудуваните предмети се мери во стотици милиони евра. За конфискацијата, државата мора да покаже повеќе од правосилни одлуки — мора да покаже што навистина е вратено.
Извор: ОБСЕ, „Извештај од набљудувањето на судските процеси во Западен Балкан: Од хартија до практика 2.0 – Правосудни одговори на сериозниот организиран криминал и корупција“, поглавје за Северна Македонија, 2026 година.
