Швајцарија сака лимит на населението и гласа за 10 милиони жители, но ризикува многу повеќе

Швајцарија гласа за предлог што на прв поглед изгледа како обична бројка – земјата да не надмине 10 милиони жители до 2050 година – но вистинскиот влог е многу поголем: одлуката може да ја отвори најсериозната криза во односите меѓу Берн и Европската Унија во последните години.

На 14 јуни швајцарските гласачи одлучуваат за народната иницијатива „Не за Швајцарија со 10 милиони жители“, позната и како иницијатива за одржливост. Таа е поддржана од десничарската Швајцарска народна партија, која тврди дека земјата е под притисок од растот на населението, миграцијата, високите кирии, преоптоварениот јавен превоз, сообраќајниот метеж и притисокот врз јавните услуги.

Според официјалното објаснување на швајцарските власти, на крајот на 2025 година во земјата живееле околу 9,1 милиони луѓе. Од воведувањето на слободното движење на лица во 2002 година, населението пораснало за околу 1,7 милиони, главно поради имиграцијата. Властите посочуваат дека бројот на доселеници најмногу зависи од состојбата на пазарот на трудот, бидејќи компаниите, болниците и домовите за нега често бараат кадар од ЕУ.

Предлогот предвидува постојаното население на Швајцарија да остане под 10 милиони до 2050 година. Ако бројот на жители достигне 9,5 милиони пред тој рок, владата и парламентот ќе мора да преземат мерки, особено во областа на азилот и семејното обединување. Ако населението сепак ја надмине границата од 10 милиони, Швајцарија би морала да ги прекине меѓународните договори што придонесуваат за растот, вклучително и договорот со ЕУ за слободно движење на лица.

Токму тука почнува вистинскиот политички ризик. Швајцарија не е членка на ЕУ, но нејзиниот економски модел силно се потпира на билатералните договори со Брисел. Ако падне договорот за слободно движење, под удар би можеле да се најдат и други договори од пакетот „Билатерали I“, што би го разнишало пристапот на Швајцарија до европскиот пазар.

Поддржувачите на иницијативата тврдат дека земјата мора да повлече „итна сопирачка“ пред растот на населението да стане неконтролиран. Тие зборуваат за „притисок од густина“, за недостиг на станови, полни возови, сообраќајни колони и чувство дека дел од граѓаните ја губат контролата врз просторот во кој живеат.

Противниците гледаат сосема друга опасност. Владата, парламентот, поголем дел од партиите, синдикатите и деловните здруженија предупредуваат дека ограничувањето може да ја погоди економијата, да го влоши недостигот од работници и да го отвори прашањето за стабилноста на односите со ЕУ. Посебно чувствителни се здравството, градежништвото, угостителството, земјоделството и туризмот, сектори што силно зависат од странска работна сила.

Швајцарската јавна телевизија SRF, повикувајќи се на сценаријата на Федералниот завод за статистика, наведува дека прагот од 9,5 милиони жители би можел да биде достигнат на почетокот на 2030-тите, а границата од 10 милиони на почетокот на 2040-тите. Тоа значи дека иницијативата не е само симболична порака, туку би можела релативно брзо да активира конкретни ограничувања.

Дополнителна тежина дава фактот што Швајцарија старее. Дури и ако населението се ограничи, земјата ќе продолжи да се соочува со недостиг на кадар, повисоки здравствени трошоци и притисок врз пензискиот систем. Економистите и дел од институциите предупредуваат дека лимитот може да намали дел од притисокот врз становите и инфраструктурата, но нема да ги реши основните демографски проблеми.

Последните анкети покажуваат дека исходот не е целосно извесен. Според истражување на YouGov Switzerland, 51 процент од гласачите биле против иницијативата, 43 проценти за, а 6 проценти неопределени. Но, резултатите се движат во рамки на статистичка неизвесност, што значи дека темата останува политички чувствителна до самиот ден на гласањето.

Затоа референдумот во Швајцарија не е само прашање дали земјата ќе има 9,5 или 10 милиони жители. Тој е тест за тоа дали една од најбогатите европски држави може истовремено да го заштити квалитетот на живот, да ја контролира миграцијата, да го задржи економскиот модел и да не го пресече мостот кон ЕУ од кој зависи голем дел од нејзината стабилност.