Skip to content
Македонија сè потешко ги покрива пензиските обврски од придонесите на вработените, а генерациите што треба да го финансираат системот на пензии стануваат помалубројни. Најновата анализа објавена од Фискалниот совет предупредува дека, без реформи, дефицитот на пензискиот систем може да достигне околу 6,6 проценти од БДП во периодот 2035–2037 година. Тоа би значело уште поголема зависност од државниот буџет, во земја во која стареењето и иселувањето ја стеснуваат базата на луѓе што уплаќаат придонеси.
Притисокот веќе се чувствува. Според директорот на ПИОМ, Никола Мемов, за 2026 година се планирани околу 64 милијарди денари буџетски трансфер кон Фондот — нешто над една милијарда евра. Во меѓувреме, четирите линеарни зголемувања од септември 2024 до март 2026 година ги подигнаа месечните пензии за вкупно 7.000 денари. Повисоките исплати остануваат трајна обврска, а нивното финансирање сè повеќе зависи и од даночните приходи на државата.
Демографските проекции покажуваат зошто ова не може да се решава само со пари од следниот ребаланс. Државниот завод за ревизија, повикувајќи се на проекциите на статистиката, наведува дека уделот на населението над 65 години би пораснал од 19,1 процент во 2025 на 32,6 проценти во 2050 година. Истовремено, работоспособното население би се намалило за приближно 470.000 лица до 2055 година.
За пензискиот систем тоа значи двоен притисок: повеќе луѓе на кои треба да им се исплаќа пензија и помала потенцијална база за собирање придонеси. Иселувањето дополнително го забрзува процесот, бидејќи со заминувањето на работоспособните лица се губат и идни уплатувачи во домашниот систем.
Сепак, не секој човек над 65 години е пензионер, ниту секој работоспособен граѓанин плаќа придонеси. Токму затоа се важни вработеноста, пријавувањето на целата плата и вклучувањето на неактивното население на пазарот на труд. Демографијата ја одредува големината на проблемот, но економските политики влијаат врз тоа колкав дел од населението навистина го финансира системот.
Притоа, целата сегашна дупка не може да ѝ се припише на староста на населението. Ревизорите утврдиле дека линеарните зголемувања во 2024 и 2025 година не биле проследени со соодветен раст на платите на осигурениците и на бројот на луѓето што плаќаат придонеси. Со други зборови, државата ги зголемила своите обврски побрзо отколку што се проширила основата од која ги финансира.
Од септември 2024 година следуваа две покачувања од по 2.500 денари, а потоа уште две од по 1.000 денари. Во септември 2026 беше вратено процентуалното усогласување, со зголемување од три проценти според формулата што ги зема предвид платите и трошоците за живот. Но враќањето на формулата не го отстранува трошокот од претходните одлуки: новото усогласување се применува врз веќе зголемените пензии.
За пензионер со ниски примања, линеарното покачување има големо значење. Дополнителни 2.500 денари на пензија од 15.000 денари се раст од 16,7 проценти; на пензија од 50.000 денари се пет проценти. Така, еднаквиот износ носи поголемо релативно подобрување кај најниските пензии.
Но истата одлука создава расход за сите опфатени корисници, секој месец, и во следните години. Затоа оценката за мерката мора да ги опфати и подобрувањето на стандардот и изворот од кој тоа подобрување ќе се плаќа. Потребата на пензионерите за повисок доход не ја заменува обврската на Владата да обезбеди одржливо финансирање.
Токму на тоа предупредуваше ММФ уште пред вториот циклус линеарни зголемувања. Во мај 2025 година Фондот препорача да нема дополнително септемвриско покачување и од 2026 да се премине на усогласување само со инфлацијата. Потоа беа одобрени новите две зголемувања од по 1.000 денари. Хронологијата покажува дека фискалниот ризик бил посочен пред да се преземат дополнителните обврски.
Во јавната расправа, пак, различните значења на зборот „дефицит“ создаваат впечаток дека институциите зборуваат за сосема различни состојби. Мемов вели дека за непосредната исплата на пензиите недостигаат околу 32 милијарди денари, приближно 520 милиони евра. Поширокиот трансфер од околу 64 милијарди денари покрива и здравствено осигурување на пензионерите и транзициски трошоци поврзани со вториот столб.
Разликата е важна за точноста, но не го намалува вкупниот товар врз Буџетот. И тие обврски мора да се платат. Колку повеќе општи буџетски приходи се потребни за пензискиот систем, толку помалку простор останува за други потреби, освен ако државата не обезбеди дополнителни приходи или не се задолжи.
Веќе е направена и привремена интервенција во распределбата на придонесите. Според УЈП, за платите од јули до декември 2026 година пензискиот придонес е зголемен од 18,8 на 19,9 проценти, додека придонесот за невработеност е намален од 1,2 на 0,1 процент. Вкупната стапка останува 28 проценти.
Со тоа повеќе пари се насочуваат кон ПИОМ, но не се создава нов извор на приходи за социјалното осигурување во целина. Затоа оваа прераспределба треба да се разликува од трајно проширување на придонесната база преку повеќе формални работни места и подобра наплата.
Најновата анализа предлага комбинација од мерки: постепено зголемување на придонесите, намалување на неформалната работа, поголема вработеност на жените и усогласување според однапред утврдени правила. Воедно предупредува дека ограничувањето на растот на пензиите само со инфлацијата може долгорочно да ги оддалечи од платите. Затоа предлага и минимална пензиска гаранција поврзана со егзистенцијалните потреби, како и модел на индексација што би се приспособувал според фискалната состојба.
Ова е суштинската тешкотија на реформата: мерката што најбрзо ги намалува расходите не мора да обезбеди достоинствен живот во староста. Ако пензиите ја следат само инфлацијата, нивната куповна моќ според општиот индекс се зачувува, но тие заостануваат зад платите кога платите растат побрзо. Ако, пак, редовно се зголемуваат над финансиските можности на системот, разликата се префрла врз сите даночни обврзници.
Светската банка предлага и постепено зголемување и изедначување на возраста за пензионирање на мажите и жените. Новата анализа објавена од Фискалниот совет меѓу опциите го разработува и доброволното продолжување на работата по законската возраст. Овие пристапи имаат различни последици и не смеат да се претставуваат како една иста, веќе донесена одлука.
Поголема вработеност на жените, пак, бара достапни градинки и услуги за грижа за постарите лица. Формализирањето на работата бара работниците да бидат пријавени и придонесите да се плаќаат на вистинските примања. Тоа се политики што ја зголемуваат приходната страна на системот, наместо целиот товар да го префрлат врз висината на пензиите.
Предупредувањето за дефицит од 6,6 проценти од БДП не значи дека е одреден датум за „колапс“ на ПИОМ. Тоа покажува колкав товар може да преземе државата ако обврските продолжат да растат без доволно силна приходна основа. Повисоките пензии веќе се стекнат месечен доход за стотици илјади луѓе. Владата треба да покаже како ќе ги финансира и кога денешните работници ќе се пензионираат, а зад нив ќе има помалку луѓе што уплаќаат придонеси.
