Skip to content
Додека климатскиот самит COP31 во турска Анталија влегува во завршната недела, најтешкото прашање останува отворено: дали државите ќе се обврзат на конкретни чекори за напуштање на нафтата, гасот и јагленот или завршниот документ повторно ќе се задржи на општи формулации. Од исходот ќе зависи колку силен сигнал ќе испрати меѓународната заедница за забрзување на енергетската транзиција, но и колку простор ќе им остане на државите да ја приспособат кон сопствените економски и енергетски услови.
За Северна Македонија, дебатата не е далечна дипломатска тема. Енергетскиот систем сè уште значително се потпира на јаглен, а државата мора истовремено да обезбедува стабилно снабдување, да ја ограничи изложеноста на ценовни шокови и да ги намалува емисиите.
На 14 ноември, на средината од конференцијата, извршниот секретар на Рамковната конвенција на ОН за климатски промени, Сајмон Стил, ги повика делегациите побрзо да се зафатат со најтешките прашања и да избегнуваат тактичко одолговлекување. Тој предупреди дека договор не може да има без компромис од сите страни. Истовремено, претставниците на земјите продолжуваат да се разидуваат околу тоа дали конечниот политички документ треба да содржи појасни обврски за намалување на употребата на фосилните горива.
Спорот е за обврските, а не само за климатските цели
Конференциите COP се место каде што државите преговараат за заедничкиот одговор на климатската криза. На маса се намалувањето на емисиите на стакленички гасови, приспособувањето кон последиците од климатските промени, финансирањето на посиромашните земји и преминот кон енергетски системи што помалку зависат од јаглен, нафта и гас.
Но меѓу начелната поддршка за климатските цели и конкретната обврска да се намали користењето на одреден енергент постои голема разлика. Земјите што произведуваат или во голема мера се потпираат на фосилни горива се спротивставуваат на формулации што би можеле да значат нови ограничувања. Дел од големите економии во развој, пак, предупредуваат дека енергетските политики мора да ги земат предвид нивните развојни потреби и правото самостојно да го избираат енергетскиот микс.
Според известувањето на Ројтерс од 14 ноември, производителите и големите потрошувачи на фосилни горива се противат на договор со цврсти нови цели или јасна обврска за оддалечување од нафтата, гасот и јагленот. Турција, како домаќин на самитот, и Австралија, која ја предводи преговарачката работа, се соочуваат со задачата да обезбедат договор прифатлив за земји со различни интереси.
Во текот на првата недела беа сумирани различните ставови за можниот завршен политички документ. Но самото објавување на тие размислувања не значи дека постои договор: документот на претседателството на COP31 од 13 ноември изречно наведува дека станува збор за преглед на искажаните позиции, а не за усогласен текст. Тоа е важна разлика во момент кога политичките пораки лесно можат да се протолкуваат како веќе преземени обврски.
Што значи ова за Македонија?
За Северна Македонија, дебатата не е далечна дипломатска тема. Енергетскиот систем сè уште значително се потпира на јаглен, а државата мора истовремено да обезбедува стабилно снабдување, да ја ограничи изложеноста на ценовни шокови и да ги намалува емисиите.
Европската комисија во извештајот за земјата забележува дека термоелектраните „Битола“ и „Осломеј“ продолжуваат да работат на јаглен. Воедно, производствената цена на електричната енергија во државната компанија ЕСМ е повисока од продажната цена по која таа ја продава на универзалниот снабдувач, што создава финансиски загуби и го отежнува спроведувањето на реформите во енергетскиот сектор.
Ова ја прави транзицијата посложена од едноставна одлука за затворање на електраните. Ако капацитетите на јаглен се намалуваат побрзо отколку што се развиваат обновливите извори, складирањето енергија и мрежната инфраструктура, државата може да стане поизложена на увоз и движењата на регионалните цени. Ако транзицијата се одложува, пак, се продолжува зависноста од старите капацитети, нивните трошоци и емисиите што ги создаваат.
Затоа клучното прашање за граѓаните не е само дали струјата ќе поскапи или поевтини во краток рок. Важно е и како ќе се обезбедува електричната енергија во следните години, кој ќе ги финансира новите капацитети, колку ќе чини модернизацијата на мрежата и дали инвестициите ќе ја намалат зависноста од увоз и од скапи енергенти. Климатскиот договор сам по себе не ја одредува сметката за струја во Македонија, но меѓународните обврски, европските правила, домашните инвестиции и структурата на производството заедно ќе влијаат врз идните трошоци.
Македонија веќе има план, но останува прашањето на спроведувањето
Во април 2026 година, Владата го усвои Интегрираниот национален план за енергија и клима за периодот 2025–2030. Планот содржи 61 мерка: 26 за декарбонизација, 20 за енергетска ефикасност, три за енергетска безбедност, 11 за внатрешниот енергетски пазар и една за истражување, иновации и конкурентност. Меѓу најавените насоки се поголеми инвестиции во сончева, ветерна и хидроенергија, развој на складирање и инфраструктура, постепено напуштање на јагленот и воведување систем за цена на јаглерод усогласен со европските стандарди.
Дополнително, во ноември Северна Македонија ја достави својата трета национално утврдена придонесна цел кон Парискиот договор, позната како NDC 3.0. Во документот е наведена цел за најмалку 80 проценти намалување на нето-емисиите на стакленички гасови до 2035 година во однос на ревидираното ниво од 1990 година, со можност за намалување до 82 проценти доколку се обезбеди значително поголема меѓународна финансиска, технолошка и институционална поддршка. Целта за 2035 година е дел од пошироката патека кон климатска неутралност до 2050 година.
Овие документи покажуваат дека државата веќе има поставено насока. Сепак, плановите не се исто што и реализација. За да не остане транзицијата само на хартија, потребни се навремени инвестиции, сигурни извори на финансирање, подобра енергетска ефикасност и мерки што ќе ги заштитат домаќинствата со ниски приходи од несразмерен товар. Истовремено, работниците и локалните заедници што зависат од јагленот мора да добијат реални можности за преквалификација и нови работни места.
Договорот ќе биде важен, но поважна ќе биде неговата примена
Климатската криза не чека на завршните формулации од самитите. Но формулациите се важни затоа што покажуваат дали државите се подготвени од општи ветувања да преминат кон конкретни политики. На COP31 се судираат две потреби: глобалното намалување на емисиите и правото на земјите да обезбедат достапна енергија и економски развој.
За Македонија, исходот ќе биде сигнал за темпото и насоката на енергетската транзиција, но нема да ја замени домашната одговорност. Одлуките за производството на струја, инвестициите во обновливи извори, модернизацијата на мрежата и заштитата на потрошувачите ќе одредат дали преминот ќе донесе поголема енергетска сигурност или ќе ги продлабочи постојните слабости. До завршувањето на самитот на 20 ноември останува отворено дали државите ќе прифатат поконкретна формулација за фосилните горива. Во овој момент нема основа однапред да се прогласи ниту успех ниту неуспех. Но една работа е јасна: колку подолго се одложуваат конкретните мерки, толку потешко ќе биде климатските цели да се претворат во промени што се чувствуваат во енергетиката, економијата и секојдневниот живот.
