Skip to content
Финска се приклучи на француската иницијатива за проширено нуклеарно одвраќање, со што бројот на европски држави што учествуваат во новиот механизам достигна десет. Хелсинки, сепак, поставува јасна граница: не планира стационирање нуклеарно оружје на своја територија во мир, а конечната одлука за евентуална употреба на францускиот арсенал останува исклучиво кај претседателот на Франција.
Одлуката, објавена на 14 септември, ја вклучува Финска во иницијативата што францускиот претседател Емануел Макрон ја претстави во март како нова европска димензија на француското нуклеарно одвраќање.
Покрај Финска, во различни форми на соработка веќе се вклучени Германија, Велика Британија, Полска, Холандија, Белгија, Грција, Шведска, Данска и Норвешка.
Финскиот претседател Александар Стуб оцени дека иницијативата треба да ја зајакне европската безбедност и да ја зголеми одговорноста на Европа за сопствената одбрана. Тој истовремено нагласи дека францускиот модел не го заменува нуклеарното одвраќање на НАТО.
Токму тука е клучната разлика. Не станува збор за создавање ново заедничко европско „нуклеарно копче“, ниту за пренесување на контролата врз француското нуклеарно оружје на група држави.
Макрон уште при претставувањето на концептот беше експлицитен дека нема да има споделување на конечната одлука, ниту на планирањето и изведувањето на нуклеарна операција. Според францускиот уставен и стратегиски модел, само претседателот на Франција може да донесе одлука за употреба на нуклеарното оружје.
Тоа значи дека земјите што се приклучуваат не добиваат право да одлучуваат кога и дали француското нуклеарно оружје ќе биде употребено.
Наместо тоа, соработката може да вклучува подлабоки политички и воени консултации, учество во заеднички вежби, конвенционална поддршка за француските нуклеарни сили и, во одредени околности, привремено распоредување елементи од француските стратегиски воздушни сили на територијата на партнерски држави.
Финска засега ја исклучува најчувствителната опција.
Стуб порача дека земјата нема намера да дозволи стационирање нуклеарно оружје на својата територија во мир. Финскиот министер за одбрана Анти Хаканен го опиша приклучувањето како природен чекор по сличните одлуки на другите нордиски држави.
За Хелсинки прашањето има посебна безбедносна тежина. Финска е членка на НАТО од 2023 година и има најдолга граница со Русија меѓу членките на Европската Унија. По руската инвазија врз Украина, земјата направи историски пресврт од долгогодишната воена неврзаност кон целосно членство во Алијансата.
Француската иницијатива сега додава уште еден слој во таа архитектура.
НАТО веќе има сопствен систем за нуклеарно одвраќање и Група за нуклеарно планирање, во која сојузниците разговараат за нуклеарната политика, доктрината, планирањето, способностите и вежбите. Во ова тело членуваат сите земји на Алијансата освен Франција, која со децении ја задржува својата независна нуклеарна стратегија.
Париз, оттука, не создава паралелно НАТО, туку се обидува сопствениот нуклеарен капацитет посилно да го вгради во европското одвраќање.
Франција е една од само двете европски нуклеарни сили во НАТО, заедно со Велика Британија. Нејзиниот арсенал досега беше пред сè организиран околу заштитата на француските „витални интереси“, но Макрон годинава отворено ја прошири дискусијата кон европската безбедносна димензија.
Причината е поширока од Финска.
Војната во Украина, руските нуклеарни закани и дебатата за долгорочниот американски безбедносен ангажман во Европа ги принудија европските влади повторно да го отвораат прашањето колку од сопствената одбрана можат да преземат без целосна зависност од Вашингтон.
Франција во март почна со осум партнери. Норвешка подоцна стана деветта држава во иницијативата, а со одлуката на Хелсинки кругот сега се прошири на десет.
Сепак, тоа не значи дека француски нуклеарни боеви глави автоматски ќе бидат распоредени во овие земји.
Макрон самиот ја опиша новата политика како постепена. Во почетната фаза таа може да значи учество на партнерите во вежби, посети на стратегиски капацитети и подобра координација на конвенционалната противвоздушна и ракетна одбрана со француското нуклеарно одвраќање.
Франција и Германија веќе направија конкретни чекори во таа насока. Договорено е германски конвенционални сили да учествуваат во француски нуклеарни вежби, додека француски авиони од стратегиските воздушни сили веќе беа распоредени во Германија како дел од новата соработка.
Токму затоа финското приклучување е повеќе од симболична дипломатска одлука. Тоа покажува дека прашањето за нуклеарното одвраќање, кое со децении главно се водеше во рамките на НАТО и американските безбедносни гаранции, сè повеќе станува и самостојна европска тема.
За Македонија засега нема информација дека е дел од француската иницијатива. Земјава, како членка на НАТО, учествува во механизмите на Алијансата и во Групата за нуклеарно планирање, но тоа не значи автоматско учество во посебниот француски формат.
Следниот тест за новиот модел ќе биде практичен: колку од десетте земји ќе останат само во политичкиот и консултативниот дел, а колку ќе прифатат заеднички вежби или привремено присуство на француски нуклеарно способни средства на своја територија.
