Skip to content
ВМРО-ДПМНЕ повторно бара посебен закон со кој трошењето милиони евра јавни пари ќе се извади од редовните системски правила. Не се предлага Законот за јавните набавки отворено да се прекршува. Се предлага Собранието да донесе нов закон со кој тој во клучниот дел од проектот „Скопје 2028“ едноставно нема да важи.
Леон БАКРАЧЕСКИ
Тоа е суштината на предлог-законот за спроведување на проектот „Скопје – Европска престолнина на културата 2028“. Наместо јавните набавки да се спроведуваат според системскиот закон, со надворешна контрола, утврдени процедури и независна правна заштита, Фондацијата би добила сопствен режим. Правилата ќе ги носат органите на самата Фондација, тие ќе ги спроведуваат постапките, а во голем дел ќе одлучуваат и за приговорите.
Со други зборови, повторно се предлага стар политички метод: кога законот создава контрола, конкуренција и ограничувања, не се приспособува проектот кон законот, туку се носи посебен закон за контролата да биде отстранета.
Токму затоа прашањето дали Македонија повторно ќе гледа модел налик на „Скопје 2014“ не е само опозициска досетка. ВМРО-ДПМНЕ, партијата под чија власт беше создаден и спроведуван „Скопје 2014“, сега предлага нов крупен градски проект повторно да добие посебна правна патека, политички контролирана управувачка структура и можност милионски договори да се склучуваат надвор од редовниот систем за јавни набавки.
Таква опасност препозна и Државната комисија за спречување на корупцијата. Антикорупциската комисија предупреди дека донесувањето посебни закони по скратена постапка, со кои се заобиколуваат системските закони, претставува висок ризик од корупција. Тоа предупредување не доаѓа од политичка партија, туку од институцијата задолжена да ги идентификува корупциските слабости пред тие да се претворат во предмети за обвинителството.
Најпроблематичниот дел од предложениот закон е членот 21, според кој врз набавките што ги спроведува Фондацијата „Скопје 2028“ нема да се применува Законот за јавните набавки. Наместо правилата што важат за другите институции и корисници на јавни пари, Фондацијата ќе работи според посебните одредби и интерните упатства што ќе ги носи нејзиниот Одбор.
Ова значи дека оние што ќе ги трошат парите ќе учествуваат и во пишувањето на правилата според кои ќе ги трошат. Одборот ќе го усвојува планот за набавки, ќе ги носи интерните упатства, ќе ги формира комисиите што ќе ги оценуваат понудите, а ќе одлучува и по приговорите. Наместо надворешна и независна проверка, контролата ќе остане во истиот затворен институционален круг.
Во редовниот систем, фирма што смета дека била оштетена во постапката може да побара правна заштита пред независно тело. Во моделот предложен за „Скопје 2028“, за приговорот треба да одлучува Одборот на Фондацијата, односно органот што ги донел интерните правила и ја контролира структурата што ја спровела набавката.
Посебниот режим не е ограничен само на ангажирање уникатни уметници или автори, за кои навистина не може секогаш да се применува најниската цена како главен критериум. Предлогот опфаќа и набавки на стоки, услуги и градежни работи, културни и аудиовизуелни содржини, медиумски простор, закуп на недвижности, авторски договори и договори на дело.
Културен проект несомнено бара флексибилност. Не може концерт, театарска претстава или авторска инсталација да се избира само според тоа кој ќе понуди најниска цена.
Но тоа не објаснува зошто и стандардни градежни работи, техничка опрема, печатење, осветлување, изнајмување, логистика и други услуги треба да излезат од Законот за јавните набавки.
Наместо прецизен исклучок за строго определени авторски и уметнички услуги, ВМРО-ДПМНЕ предлага паралелен систем. Тој систем би можел да опфати широк круг договори и милиони евра, без целосната заштита што ја обезбедуваат редовните правила.
Тоа е првата сериозна сличност со начинот на кој се управуваше со „Скопје 2014“. И тогаш јавноста не доби еден единствен документ во кој пишува дека се создава проект вреден стотици милиони евра. Проектот се ширеше преку низа институции, одлуки, договори, анекси, промени на планови, директни спогодби и дополнителни работи. Системот не беше суспендиран со една одлука, туку постепено беше приспособуван кон политичката волја.
„Скопје 2014“ беше претставуван како културна, историска и урбана обнова. Подоцна излегоа на површина енормни трошоци, договори со спорни постапки, повеќекратни зголемувања на цените и предмети што со години ги истражуваат обвинителството и судовите.
Не секоја зграда, фасада или споменик е доказ за криминал, но целиот проект остана пример како концентрацијата на политичката моќ и слабата институционална контрола можат да создадат огромен простор за злоупотреба.
Сега, наместо ВМРО-ДПМНЕ да покаже дека ги научила лекциите од „Скопје 2014“, предлага закон што повторно го поставува јавниот интерес врз доверба во политички избрани лица, а не врз силни системски гаранции.
Проектот „Скопје 2028“ треба да располага со околу 21 милион евра, според финансиската конструкција од кандидатурата. Најголемиот дел од парите треба да дојдат од државниот буџет, Град Скопје и општините. Тоа не се приватни средства на Фондацијата, туку пари на граѓаните.
Колку е поголем јавниот буџет, толку треба да биде посилна контролата. Во предложениот закон се прави спротивното: колку е поголем и посложен проектот, толку повеќе се бара ослободување од редовните правила.
Предлагачите тврдат дека постојниот систем не обезбедува доволно брзо и флексибилно спроведување на повеќегодишен меѓународен културен проект. Но бавноста на администрацијата не е доказ дека транспарентноста е непотребна. Доколку системот е неефикасен, треба да се подобри системот, а не за секој политички важен проект да се создава посебна зона во која системските закони ќе важат ограничено или воопшто нема да важат.
Во предлогот се предвидува електронски регистар со планови, одлуки, договори, исплати и податоци за реализацијата. Најавена е и ревизија од независна ревизорска компанија. Овие механизми се потребни, но не се доволни.
Објавување на договорот откако веќе е склучен не е исто што и отворена и конкурентна постапка пред да се избере фирмата. Ревизија извршена една година подоцна не може да спречи сомнителен договор што веќе е потпишан и исплатен. Транспарентноста по настанот не ја заменува превентивната контрола.
Затоа е важна и политичката структура на Фондацијата. Според предлогот, градоначалникот на Скопје има силно влијание врз нејзиното воспоставување и управување. Тој го носи почетниот статут, ги именува и разрешува членовите на Одборот и Надзорниот одбор, а под определени услови може непосредно да назначи и директор.
Практично, политичкиот центар што треба да обезбеди пари и да ја насочува реализацијата ќе има силно влијание и врз лицата што ги трошат средствата и врз оние што треба да вршат надзор. Таквиот модел не создава вистински независна културна институција. Тој создава хиерархија во која професионалната и уметничката автономија ќе зависи од волјата на политички назначените тела.
Дополнителен ризик е можноста за привремени пренамени, адаптации и поставување конструкции без промена на урбанистичките планови и без дел од дозволите и согласностите што вообичаено се бараат. Ваквата формулација може да се толкува широко и да овозможи интервенции во јавниот простор надвор од вообичаената урбанистичка, градежна и институционална контрола.
И тука повторно се појавува сенката на „Скопје 2014“. И тој проект не беше само прашање на вкус или естетика. Беше и прашање кој одлучува за градот, кој ги избира проектите, кој ги добива договорите, кој ги одобрува дополнителните работи и кој ја контролира цената. Кога политичката власт истовремено ја создава идејата, го избира раководството, ги определува правилата и ги распределува средствата, јавната контрола станува формалност.
Поранешната министерка за култура Бисера Костадиновска-Стојчевска го нарече проектот „ново Скопје 2014“ и обвини дека од процесот се отстрануваат авторите и професионалниот тим. Тоа е политичка изјава и сама по себе не докажува злоупотреба. Но власта не може да одговори на таквите сомнежи само со уверување дека сè ќе биде транспарентно.
ВМРО-ДПМНЕ треба да објасни зошто за европски културен проект бара закон што го трга Законот за јавните набавки. Треба да објасни зошто приговорите треба да ги решава тело внатре во Фондацијата. Треба да објасни зошто политички функционер треба да има толкаво влијание врз управните и надзорните органи. И треба да објасни зошто се предлагаат интервенции без редовните дозволи и согласности.
Ако целта е навистина само поефикасно организирање културни настани, тогаш нема причина цели категории стоки, услуги и градежни работи да бидат извадени од системскиот закон. Ако нема намера да се фаворизираат фирми, автори, медиуми или изведувачи, тогаш нема причина да се отстранува независната жалбена контрола. Ако проектот е европски, тогаш неговото управување треба да биде поотпорно на политичко влијание, а не позависно од него.
Законот може да предвиди посебна постапка за единствени авторски дела и уметнички настапи, но редовниот Закон за јавните набавки мора да остане за градежните работи, опремата, логистиката и стандардните услуги.
За секој директен договор мора јавно да се објават образложението, вредноста, избраниот изведувач и причината поради која не била можна конкуренција.
Приговорите мора да ги решава независно тело, а не истиот Одбор што ги носи правилата и ја контролира постапката. Државниот завод за ревизија треба задолжително и редовно да ја проверува Фондацијата. ДКСК треба да добие можност за целосна антикорупциска проверка пред усвојувањето на законот. Составот на управните тела треба да се избира на јавен конкурс, со професионални критериуми и објавени биографии и изјави за интереси.
Сите договори, анекси, исплати, подизведувачи и вистински сопственици на компаниите треба да бидат јавно достапни во реално време. Одредбите за работа без дозволи мора да бидат избришани или строго ограничени на безбедни, привремени и реверзибилни културни инсталации.
„Скопје 2028“ може да биде европски проект што ќе ја развие културната сцена и ќе му остави на градот нови институции, програми и простори. Но со предложените правила, ВМРО-ДПМНЕ не гради доверба дека овојпат ќе биде поинаку. Напротив, повторно го активира истиот политички рефлекс: посебен проект, посебен закон, посебни правила и контрола концентрирана кај политички избрани луѓе.
Дали повторно ќе гледаме „Скопје 2014“ и криминали не може однапред да се тврди. Но може да се утврди дека се предлага правен и институционален модел во кој злоупотребите потешко ќе се спречуваат, а полесно ќе се откриваат дури откако парите ќе бидат потрошени.
По искуството со „Скопје 2014“, ВМРО-ДПМНЕ нема право да бара доверба на збор. Има обврска да прифати построга контрола од онаа што ја бара законот, а не да носи закон со кој контролата ќе биде помала.
